تعمیرکاران پلتفرمها: ما هم بیمه میخواهیم
دایره شمول کنوانسیون جدید سازمان جهانی کار برای حمایت از کارگران پلتفرمی، شامل شاغلان همه سکوهای اینترنتی میشود؛ این واقعیت باعث شده تا مطالبه حمایت اجتماعی فراتر از رانندگان سکوهای اینترنتی باشد.
هادی ۳1 ساله است و پیش از جنگ ناظر ساخت پروژههای ساختمانی بود، به دلیل کسادی بازار ساخت و ساز از این شغل خارج شد و از طریق یکی از پلتفرمها به کار تعمیرات لوازم خانگی روی آورد. سال گذشته وقتی که از طریق همین پلتفرم برای تعمیر ماشین لباسشویی به خانهای رفته بود دچار حادثه شد: «برای تعمیرات به منزلی رفتیم که سرپرست خانواده قبلاً اقدام به تعمیر ماشین لباسشویی کرده بود اما موفق به حل مشکل نشده بود. به دلیل جابهجایی دیگ ماشین لباسشویی و اطلاع نداشتن از تلاش قبلی برای تعمیر وسیله، دستم آسیب دید؛ بعد از رفتن به درمانگاه فراموش کرده بودم که چندماه بیمه نیستم و هزینه پانسمان را آزاد حساب کردم. اگر اتفاق بدتری برای من میافتاد، شرکت سفارش دهنده اینترنتی هم هیچ تعهدی برای پرداخت خسارت یا جبران ازکارافتادگی و ناتوانی از کار در این ایام را نداشت.» بعد از این حادثه این شغل را هم رها کرد. این ماجرا برای بسیاری از آنهایی که از طریق پلتفرمها در زمینه خدمات و تعمیرات فعالیت میکنند آشناست. آنها حمایتی ندارند و این مسئلهای جهانی است.
امیدهای تازه روییده پس از تصویب یک کنوانسیون
با تصویب کنوانسیون حقوق کارکنان سکوهای اینترنتی در آخرین کنفرانس خردادماه امسال سازمان جهانی کار، افراد شاغل در پلتفرمها از نظر کشورهای عضو این سازمان دارای حقوقی شمرده میشوند که در گذشته بسیاری از کشورها این حقوق را به رسمیت نمیشناختند؛ حق برخورداری از تشکل، حق چانهزنی جمعی برای احقاق حق، حق برخورداری از پوششهای اجتماعی مانند بیمه و سایر حقوق مدنی. با اینحال تا زمانی که دولتها این حقوق را به قانون تصویب شده تبدیل نکنند، تلاشها برای رساندن میلیونها شاغل سکوهای اینترنتی در سراسر جهان محقق نخواهد شد.
در ایران حدود پنج سال است رانندگان تاکسیهای اینترنتی به دنبال بیمه شدن هستند و با تصویب کنوانسیون 193 سازمان جهانی کار به نظر میرسد پشتگرمی جهانی آنان بیشتر شده است. این کنوانسیون درباره ضرورت حمایت اجتماعی و شغلی از کارکنان سکوهای اینترنتی است و شامل همه شاغلان پلتفرمی میشود؛ یعنی بقیه کارکنان فعال در سکوها نیز امکان مطالبهگری نسبت به حقوق خود راپیدا میکنند.
همزمان با رانندگان اینترنتی، سالهاست که دهها هزار نفر تعمیرکار و نیروی خدماتی در حوزههای مختلف از سکوهای اینترنتی سفارش میگیرند و بابت خدمات اینترنتی آنها حق کمیسیون پرداخت میکنند، اما از هیچ پوشش بیمهای و امنیت شغلی برخوردار نیستند. محمدرضا حسینی، کارشناس و بازرس بازنشسته حوزه ایمنی درباره تفاوت این دسته از کارکنان پلتفرمها با رانندگان تاکسیهای اینترنتی میگوید: «از تعمیرکاران وسایل خانگی و الکترونیکی تا پرستاران و نظافتچیها، همگی به درجات مختلف از ریسکهای شغلی و خطر بروز حادثه حین کار (مانند سایر کارگران) برخوردار هستند.» این ریسکها البته از منظر بیمهای در همهجای جهان نیازمند پوشش ارزیابی میشوند؛ ریسکهایی که به قدری پررنگ است که در کنوانسیون جدید مصوب سازمان جهانی کار در خردادماه امسال، تاکید شده «سطح پوشش و حمایت اجتماعی از شاغلان پلتفرمی نباید از حداقل پوشش اجتماعی متعارف برای سایر کارگران کمتر باشد.»
این افراد به ویژه به واسطه احتمال کار در ارتفاع (برای نصف تجهیزات، نظافت و..) و همچنین به دلیل کار با وسایل و ادوات برقی (از سیمکشی تا کار با وسایل برقی خانگی) در معرض خطر جراحت ناشی از کار و آسیبدیدگی و حتی ازکارافتادگی هستند؛ این درحالی است که اغلب شاغلان در این حوزه در دوره اشتغال پلتفرمی بیمه تامین اجتماعی و بیمه حوادث نیستند.
علاوه بر این، آنها در صورت تداوم کار در این شغل، از مزایای بازنشستگی نیز به دلیلعدم برخورداری از بیمه محروماند؛ البته شاید همین موضوع باعث شده تا در برخی مناطق، شاغلان به این دسته فرصتهای شغلی در سکوهای اینترنتی، بهعنوان فرصتی کوتاهمدت و ناپایدار نگاه کنند؛ موضوعی که در بلندمدت میتواند به زیان خود این شرکتها باشد.
تعمیرکاران اینترنتی از رانندگان اینترنتی بیپشتوانهترند
افراد شاغل در سکوهای اینترنتی به خصوص جوانترها کمتر نسبت به اهمیت برخورداری از بیمه حوادث، بیمه ازکارافتادگی و بیمه بازنشستگی آگاه هستند؛ به همین دلیل گاه دیرهنگام به ضرورت برخورداری از یک پوشش اجتماعی متعارف پی میبرند.
«قاسم» تعمیرکاری که برقکشی و تعمیر برخی وسایل برخی خانگی را انجام میدهد، مدتی قبل حدود چند ماه برای یکی از سکوهای اینترنتی معروف این دسته خدمات کار میکرد اما به دلیل نرخ بالای ۲۰ درصدی حق کمیسیون اپلیکیشنها، دیگر این همکاری را ادامه نداد. او میگوید که خدماتی از این سوی این سکوها به کارکنان ارائه نمیشود: «ما توسط این سکوها نه بیمه میشدیم و نه بیمه حوادث از جمله خدمات این سکوها بود. حداقل اگر شما برای یک شرکت رانندگی کنید، نرمافزار دستکم علاوه بر پیدا کردن مشتری (مسافر)، محل مبداء و مقصد و مسیر و زمان را نیز به شما میگوید؛ اما ما هیچ خدماتی جز پیدا کردن مشتری دریافت نمیکردیم. اخیراً البته یکی دو اپلیکیشن مثل آچاره احتمالاً به دلیل وقوع برخی حوادث، گزینه (درخواست بیمه حوادث) را در زمان ثبت نام نیروهایش گذاشته، اما همه مسئولیت و هزینههای این بیمه حوادث با خود تعمیرکار یا کارگر است و از سمت شرکت بهعنوان عامل ارائه کار، هیچ مسئولیت و هزینهای باوجود حق کمیسیون بالا داده نمیشود».
«آقای ولیاللهی» هنوز در چند سکوهای اینترنتی فعال است، اما میگوید بیشتر سفارشات خود را از مهندسانی که در این سکوهای اینترنتی پیدا کرده، میگیرد و دیگر با این شرکتها چندان همکاری نمیکند. از او که یک استاد کاشیکار و کارگر ساختمانی سابق است، درباره علت این تصمیماش میپرسیم: «من در دورانی که بیمه کارگران ساختمانی بودم، بسیار بر سر موضوع بیمه تامین اجتماعی اذیت شدم و سعی کردم از طریق این سکوهای اینترنتی کار کنم. اما این سکوها تنها در شناختن افراد به من کمک کردند. موضوع بیمه هنوز برای من مهم است».
او میگوید: «اگر شرکتهای اینترنتی حق کمیسیون کمتر میگرفتند و ما را بیمه میکردند، من هنوز در این اپلیکیشنها سفارش میگرفتم» و توضیح میدهد: »برای یک کارگر ساختمانی یا کاشیکار یا کسی که روی داربست کار میکند، هر سال حادثه رخ میدهد و کار با چکش، سنگ، کاشی، فرز و ارتفاع همه برای ما خطرناک است. من خودم سالی نبوده که مصدوم نشوم. از طرفی خانواده من هم هزینههای درمان دارند. من مدتی است به همین خاطر خودم به صورت خویشفرما بیمه رد میکنم. اما با این هزینهها نمیتوانم موارد دارای بیمه از کارافتادگی را داشته باشم. چرا من کارگر ساختمانی بخاطر کار با اپلیکیشنها نباید با هزینه کمتر بیمه حوادث و ازکارافتادگی داشته باشم؟»
برای پیگیری موضع طرف کارفرمایی در این موضوع، ساعتها زمان صرف شد تا با مدیران شرکتها و سکوهای اینترنتی مربوط به خدمات عمومی و فعالان صنفی کسبوکارهای اینترنتی تماس حاصل کنیم. از آنها بابت دیدگاههایشان پیرامون کنوانسیون جدیدی که سازمان جهانی کار در دفاع از حقوق و پوشش اجتماعی و بیمهای کارکنان این سکوها تصویب شده، پرسیدیم؛ اما حاضر به گفتوگو نشدند.
چه مسئولیتی بر گردن دولت و کارفرماست؟
کارشناسان روابط کار و تامین اجتماعی بر این باورند که همان قواعد و روابط کاری که میان کارگران سکوهای اینترنتی راننده با شرکتهایشان حاکم است، در سایر سکوهای اینترنتی خدماتی دیگر نیز حاکم است؛ بهویژه اگر ریسک شغلی این افراد هنگام کار یا در برخورد با مشتری نیز وجود داشته باشد.
در شرایطی که دولت در تنگنای مالی به سر برده و سکوهای اینترنتی در قامت یک «فرماندهنده به عامل کار» موضوعیت دارند، بخشی از این ریسکها و حمایتهای اجتماعی متوجه این سکوها هستند که میتوان در قالب مالیات اجتماعی یا کسر حق بیمه، آن را از شرکتها مطالبه کرد. با این وجود، کنوانسیون جدید سازمان جهانی کار برای همه شکلهای کار پلتفرمی تصویب شده و اگر ایران بهعنوان رای دهنده مثبت به این کنوانسیون بخواهد قوانینی در این رابطه مصوب کند، باید حمایتهای بیمهای را با مشارکت دولت و کارفرما برای صدها هزار شاغل دائمی این سکوها فراهم کند.
به نظر میرسد اگر قرار است مصوبهای برای رانندگان تاکسیهای اینترنتی وجود داشته باشد، مصوبهای مشابه یا یکپارچه با رانندگان، برای کلیه سکوهای اینترنتی در پیروی از کنوانسیون جدید سازمان جهانی کار نیز لازم است.