کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل: آوارگی اجباری برای نخستین بار کاهش یافت

طبق گزارش سالانه «کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان» UNHCR، در سال ۲۰۲۵ تعداد آوارگان جهانی برای اولین بار در ده سال اخیر کاهش یافت. با این حال، ۷۰ درصد پناهندگان در آوارگی طولانی‌مدت به سر می‌برند و کمیسار عالی خواستار تغییر رویکرد از کمک‌های بشردوستانه به خودکفایی شد.

«بارهام صالح»، کمیسار عالی پناهندگان سازمان ملل، به تازگی گزارش شاخص «روندهای جهانی» (Global Trends) این نهاد را منتشر کرد. گزارش نشان می‌دهد که آوارگی اجباری در جهان برای نخستین بار در یک دهه کاهش یافته است، هرچند همچنان در سطح غیرقابل‌قبولی بالاست.

در سال ۲۰۲۵، ۵.۴ میلیون نفر برای فرار از خشونت و آزار، به کشورهای دیگر گریختند. با این حال گزارش نشان می‌دهد که بازگشت‌ها هم شتاب گرفته است. در سال ۲۰۲۵، ۱۴.۷ میلیون آواره به مناطق یا کشورهای مبدا خود بازگشتند (از جمله ۴.۴ میلیون پناهنده و ۱۰.۳ میلیون آواره داخلی). این بازگشت‌ها به‌ویژه در افغانستان، سودان و سوریه افزایش چشمگیری داشت. تعداد بازگشت پناهندگان، دومین رقم بالای ثبت‌شده از ۶۰ سال پیش تاکنون بود؛ اگرچه بسیاری از این بازگشت‌ها تحت فشار صورت گرفت و به شرایط شکننده در کشورهای مبدا انجامید.

به طور کلی، داده‌ها نشان می‌دهد تعداد کل پناهندگان در جهان در سال ۲۰۲۵ با ۳ درصد کاهش به ۴۱.۶ میلیون نفر رسید. در سال گذشته با تحولی مثبت، نزدیک به ۴۶ هزار فرد بی‌تابعیت در ۲۴ کشور موفق به کسب شهروندی شدند.

با توجه به اینکه ۷۰ درصد پناهندگان سال‌ها در تبعید گرفتار شده‌اند و بسیاری از آنها زیر خط فقر زندگی می‌کنند، صالح از جامعه بین‌المللی خواست تا از ابتکاری جدید برای خارج کردن میلیون‌ها نفر از آوارگی طولانی‌مدت و وابستگی به کمک‌های بشردوستانه حمایت کند. کمیسار عالی پناهندگان سازمان ملل گفت: «برای بسیاری از پناهندگان، آوارگی به عنوان یک راه نجات آغاز می‌شود، اما یک عمر طول می‌کشد. کمک‌های بشردوستانه جان‌ها را نجات می‌دهد، اما پایان راه نیست و پناهندگان را قادر نمی‌کند تا عاملان فعال در کنترل آینده خود باشند. ما به یک تغییر پارادایم نیاز داریم که امید و فرصت تازه‌ای برای افرادی ایجاد کند که از جنگ و آزار می‌گریزند.»

صالح یک هدف روشن و قابل‌اندازه‌گیری ترسیم کرد: کاهش بیش از نصف تعداد پناهندگان طولانی‌مدت در دهه آینده، که به کمک‌های بشردوستانه وابسته هستند. این هدف که بر کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط (که بیشتر پناهندگان در آنها سکونت دارند) متمرکز است، از طریق افزایش فرصت‌های بازگشت، جابجایی و ویزای بشردوستانه محقق می‌شود، در حالی‌که از اشکال سنتی کمک به سمت خودکفایی حرکت می‌کند.

این ابتکار از دولت‌ها، نهادهای بشردوستانه و توسعه‌ای، بخش خصوصی و جامعه مدنی می‌خواهد تا تلاش‌ها را برای توانمندسازی پناهندگان گسترش دهند. همچنین از آنها خواسته شده است که از پناهندگی و حمایت از پناهندگان دفاع کنند؛ امری که به دلیل هفتاد و پنجمین سالگرد کنوانسیون پناهندگان، اکنون بیش از هر زمان دیگری حیاتی است.

صالح گام‌های لازم برای دستیابی به این هدف بلندپروازانه را تشریح کرد. هدف این است که درآمد اکتسابی پناهندگان (به استثنای کمک‌های بشردوستانه) به خط فقر ملی در کشور محل سکونتشان برسد.

بازگشت داوطلبانه باید راه‌حل اولیه باشد. حل و فصل چند درگیری بزرگ جهان، بازگشت میلیون‌ها پناهنده را به طور ایمن و با کرامت ممکن می‌سازد.

یکی دیگر از ارکان کلیدی برای دستیابی به این هدف، گنجاندن پناهندگان در سیستم‌های ملی است: آموزش، مراقبت‌های بهداشتی، خدمات مالی و بازارهای کار. این امر به آنها امکان می‌دهد درآمد کسب کنند و به اقتصادهای محلی و ملی کمک نمایند. این کار نیازمند سرمایه‌گذاری بسیار بیشتری از سوی طیف وسیعی از شرکا برای کمک به کشورهای میزبان است؛ کشورهایی که از قبل تحت فشار هستند.

میسار عالی پناهندگان سازمان ملل می‌گوید راه‌حل‌های بیشتری برای پناهندگان در خارج از کشورهای مبدا به طور فوری مورد نیاز است، مانند اسکان مجدد آسیب‌پذیرترین موارد، به هم پیوستن مجدد خانواده‌ها و فراهم کردن دسترسی به مجوزهای کار و بورسیه‌های تحصیلی. شکاف میان جایگاه‌های اسکان مجدد موجود و نیازها بسیار زیاد و در حال گسترش است. گزارش کمیساریای عالی پناهندگان نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵، تعداد پذیرش از طریق اسکان مجدد یا مسیرهای حمایتی بیش از نصف کاهش یافت و به ۸۱ هزار و 800 نفر رسید.

صالح معتقد است: «پناهندگی و حمایت، نجات‌بخش است و جای بحث ندارد، اما نمی‌توانیم آینده‌ای را بپذیریم که در آن میلیون‌ها پناهنده برای سال‌ها یا دهه‌ها بدون چشم‌انداز واقعی برای بازسازی زندگی خود در تله گرفتار شوند. ما اکنون هدفی بلندپروازانه، شدنی و قابل سنجش داریم: خودکفایی و دگرگونی زندگی پناهندگان. کمیساریا همه ظرفیت‌های جامعه را برای بیرون کشیدن میلیون‌ها نفر از رکود آوارگی طولانی‌مدت، به کار خواهد گرفت.»

گزارش «روندهای جهانی» نشان داد که بیش از ۷۰ درصد پناهندگان و دیگر افراد نیازمند حمایت بین‌المللی از کشورهای افغانستان، سودان جنوبی، سودان، سوریه، اوکراین و ونزوئلا هستند. بزرگترین میزبانان پناهندگان و دیگر افراد نیازمند حمایت بین‌المللی در سال ۲۰۲۵ عبارت است از: کلمبیا (۲.۸ میلیون)، آلمان (۲.۷ میلیون)، ترکیه (۲.۴ میلیون)، اوگاندا (۱.۹ میلیون)، ایران (۱.۷ میلیون)، چاد (۱.۵ میلیون) و پاکستان (۱.۳ میلیون).

در مجموع، داده‌های مرکز نظارت بر آوارگی داخلی (IDMC) نشان می‌دهد که تا پایان سال ۲۰۲۵، حدود ۶۸.۶ میلیون نفر به دلیل درگیری یا خشونت در داخل کشورهای خود آواره تخمین زده می‌شوند که نسبت به پایان سال ۲۰۲۴، ۷ درصد کاهش یافته است. سودان همچنان بزرگترین بحران جهانی را با ۹.۱ میلیون آواره داخلی در سال 2024 داشت. در جنگ خاورمیانه که در فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، تا اواسط ماه می ۲۰۲۶ حدود یک میلیون آواره داخلی در لبنان و تا پایان مارس ۲۰۲6 حدود ۳.۲ میلیون نفر به طور موقت در ایران آواره شده بودند.

تخمین زده می‌شود در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۵ میلیون فرد بی‌تابعیت در جهان گزارش شده باشد که ۳ درصد نسبت به سال قبل افزایش دارد.

منبع: reliefweb.int