چه کسی از کارگران پلتفرمی حمایت میکند؟ تجربه هند از بیمه اجتماعی کارگران اقتصاد گیگ
میلیونها کارگر پلتفرمی هند چرخ اقتصاد دیجیتال را میگردانند، اما هنوز میان انعطاف کاری و ناامنی اجتماعی گرفتارند. تلاش دولت برای شناسایی این نیروی کار، پرسش بزرگتری را مطرح میکند: آیا ثبتنام میتواند به حمایت واقعی تبدیل شود.
با آغاز روز کاری، یا حتی روزهای تعطیل در هند، میلیونها کارگر سفری را آغاز میکنند که زندگی شهری مدرن را سرپا نگه میدارد. پیکهای تحویل کالا در خیابانهای شلوغ رفتوآمد میکنند و مواد غذایی و سفارشهای مردم را به دستشان میرسانند، این انبوه کارکنان پلتفرمی است که چرخهای اقتصاد دیجیتال را به حرکت درمیآورند.
کارگران پلتفرمی به بخشی مرکزی از خدمات شهری و نظام لجستیک روزمره تبدیل شدهاند. با این حال، پشت سهولت و رفاهی که برای مصرفکنندگان ایجاد میکنند، یک پرسش اساسی وجود دارد: چه کسی از کارگران پلتفرمی حمایت میکند؟
سالهاست که کارگران اقتصاد گیگ خارج از نظام سنتی اشتغال فعالیت کردهاند. برخلاف کارکنان رسمی، بسیاری از آنها به حمایتهای پایهای مانند بیمه درمانی، مستمری بازنشستگی و امنیت شغلی بلندمدت دسترسی نداشتهاند. انعطافپذیری معروف کارشان، اغلب با بیثباتی و آسیبپذیری مالی همراه شده است.
پاسخ هند به این وضعیت، تلاش برای وارد کردن این نیروی کار رو به گسترش به چارچوب رسمی تامین اجتماعی است. در همین راستا، دولت هند با تصویب قانون تامین اجتماعی ۲۰۲۰ تعاریف مشخصی برای کارگران پلتفرمی ارائه و امکان ایجاد طرحهای حمایت اجتماعی را برای آنها پیشبینی کرد.
به رسمیت شناختن نیروی کاری که دیده نمیشد
یکی از مهمترین تغییرات در چارچوب در حال تحول قوانین کار هند، به رسمیت شناختن رسمی کارگران پلتفرمی است.
بر اساس تعریفی که دولت ارائه کرده است، کارگران پلتفرمی افرادی هستند که در قالب ترتیبات کاری خارج از رابطه سنتی کارفرما و کارمند فعالیت میکنند. در این تعریف، مشخصه کار درآمد است. هدف قوانین کار این است که برای این گروه از کارگران، شناسایی قانونی و دسترسی به حمایتهایی مانند مزایای تامین اجتماعی، تدابیر ایمنی محیط کار و بهبود شرایط کاری فراهم کند.
دولت هند با استناد به برآورد موسسه NITI Aayog، شمار کارگران پلتفرمی را در سالهای ابتدایی دهه ۲۰۲۰ حدود ۷.۷ میلیون نفر اعلام کرده است؛ رقمی که انتظار میرود تا پایان دهه جاری چند برابر شود. نزدیک به یک میلیون نفر از آنها تاکنون در سامانه دولتی e-Shram ثبتنام کردهاند؛ سامانهe-Shram، یک پایگاه ملی برای ثبت کارگران بخش غیررسمی با هدف شناسایی و تسهیل اتصال آنها به طرحهای حمایتی دولت است.
با این حال، صرف به رسمیت شناختن این کارگران، مشکلات عمیقتری را حل نمیکند که افراد با درآمدهای ناپایدار با آن مواجه هستند و آمار دولت هند هم به شدت قابل تردید است. در واقع قسمت مهمی از اقتصاد هند در بخش غیررسمی قرار دارد و آمارهای قابل اتکایی در این مورد در دسترس نیست.
برای غلبه بر این وضعیت باید تعریف مشخصی از کارگر پلتفرمی وجود داشته باشد. یک هویت دیجیتال میتواند کارگران را برای دولت قابل مشاهده کند، اما این شناسایی خودبهخود از فرد در برابر هزینههای یک وضعیت اضطراری پزشکی، آسیبهای ناشی از کار یا ناامنی دوران سالمندی محافظت نمیکند.
تعریف شرایط شمول اقتصاد پلتفرمی
یکی از چالشهای اصلی در تنظیم کار پلتفرمی، تعیین این موضوع است که چه کسانی باید واجد شرایط دریافت مزایای تامین اجتماعی باشند.
برخلاف اشتغال سنتی که در آن ساعات کار و رابطه استخدامی مشخص شده، کار پلتفرمی اغلب نامنظم است و ممکن است ساعات کار یک کارگر میان چندین شرکت مختلف تقسیم شود.
چارچوب پیشنهادی هند تلاش میکند با ایجاد قواعد مشخص درباره میزان مشارکت کارگر، این مشکل را حل کند. یکی از عناصر مهم این چارچوب، تعریف «روز کاری» است. بر اساس این تعریف، هر روز تقویمی که یک کارگر حتی یک روپیه از طریق کار پلتفرمی درآمد داشته باشد، برای محاسبه شرایط برخورداری از مزایا به عنوان یک روز کاری محسوب میشود؛ بدون توجه به اینکه چند ساعت کار کرده یا چه میزان درآمد داشته است.
این نظام همچنین واقعیت مهم دیگری را به هم رسمیت میشناسد: بسیاری از کارگران پلتفرمی برای کسب درآمد به چندین اپلیکیشن مختلف وابسته هستند.روزهای فعالیت در پلتفرمهای مختلف میتواند برای رسیدن به حد نصاب لازم برای دریافت مزایا با یکدیگر جمع شود و کاری که فرد در یک روز برای چندین شرکت واسطه یا پلتفرم انجام میدهد هم میتواند در محاسبات دورهای لحاظ شود.
این رویکرد تلاش میکند مانع از آن شود که پلتفرمها با تغییر تعریف زمان کار، دسترسی کارگران به مزایای حمایتی را محدود کنند و هر پلتفرم باید با توجه به میزان زمان کار کارگر حق بیمه خود را پرداخت کند.
ایجاد نظام تامین اجتماعی قابل انتقال
فراتر از تنظیم مقررات مربوط به پلتفرمها، چالش گستردهتر هند ایجاد نظامی از حمایت اجتماعی است که بتواند در طول زندگی کاری همراه کارگران باقی بماند. بخش بزرگی از نیروی کار هند در بخش غیررسمی فعالیت میکند؛ جایی که ناامنی درآمدی همچنان بخشی از واقعیت روزمره است. بسیاری از این کارگران توانایی محدودی برای پسانداز دارند؛ بنابراین بیماری، آسیبدیدگی یا از دست دادن موقت درآمد میتواند خانوادهها را بهسرعت وارد بحران مالی کند. یکی از ضعفهای اساسی نظامهای سنتی رفاه اجتماعی هند، پراکندگی و چندپارگی آنها بود؛ حمایتهای اجتماعی اغلب به محل ثابت زندگی یا دستهبندیهای شغلی وابسته بودهاند.
برای کارگران مهاجر و افرادی که میان مناطق روستایی و شهری، یا میان انواع مختلف کار جابهجا میشوند، زمانی که نظامهای اداری با واقعیت زندگی کاری متحرک آنها هماهنگ نیست، دسترسی به مزایا دشوار میشود. مدل قویتر، نیازمند معماری تامین اجتماعی قابل انتقال است؛ نظامی که به جای محل کار یا کارفرما، به خود کارگر وابسته باشد.
ایده ایجاد یک حساب همهکاره تامین اجتماعی که به شماره ملی کارگر متصل باشد، با هدف آن مطرح شده است که افراد بتوانند مزایای خود را هنگام عبور از مرزهای ایالتی یا تغییر شغل همراه داشته باشند.
از ثبتنام تا حمایت واقعی
ایجاد زیرساخت دیجیتال، گامی مهم برای شناسایی کارگرانی است که پیش از این در نظامهای رسمی دیده نمیشدند. سامانه e-Shram که با نظامهای رفاهی و پلتفرمهای اشتغال یکپارچه شده است، تلاشی برای ایجاد یک پایگاه ملی از کارگران بخش غیررسمی است. اما پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا ثبتنام میتواند به حمایت واقعی تبدیل شود؟
برای رسیدن به این هدف یک شبکه ایمنی واقعی برای کارگران پلتفرمی به چیزی فراتر از یک پایگاه داده نیاز دارد. این نظام باید در زمانهایی که کارگران با بزرگترین خطرها روبهرو میشوند، حمایت عملی ارائه دهد؛ از جمله هنگام حوادث، شرایط اضطراری پزشکی و دوران سالمندی.
قوانین تامین اجتماعی ۲۰۲۶ هند که در ۸ مه ۲۰۲۶ ابلاغ شد، پلتفرمها را موظف کرده بود ظرف ۴۵ روز اطلاعات کارگران خود را در سامانه e-Shram بارگذاری کنند. بر اساس قوانین جدید، یک کارگر گیگ یا پلتفرمی در صورتی واجد شرایط دریافت مزایا محسوب میشود که حداقل ۹۰ روز در سال برای یک پلتفرم یا ۱۲۰ روز در چند پلتفرم مختلف کار کرده باشد.
با وجود تلاش سازمان جهانی کار (ILO) برای تدوین استانداردهای کار شایسته در اقتصاد پلتفرمی و تضمین حقوقی مانند دستمزد منصفانه، ایمنی شغلی، شفافیت شرایط کار و دسترسی به حمایتهای اجتماعی، هند در مسیر پذیرش سازوکارهای الزامآور این حوزه موضعی محتاطانه داشته است. بهتازگی مجلس هند از پیشبرد طرحی برای به رسمیت شناختن حقوق کارگران پلتفرمی در چارچوب استانداردهای جدید خودداری کرد؛ اقدامی که با انتقاد اتحادیههای کارگری و نهادهای مدافع حقوق کار روبهرو شد. منتقدان معتقدند این رویکرد میتواند به تداوم وضعیتی کمک کند که در آن شرکتهای پلتفرمی، بسیاری از کارکنان خود را «پیمانکار مستقل» تعریف میکنند تا از مسئولیتهای مرتبط با بیمه، حداقل دستمزد و مزایای شغلی فاصله بگیرند.
توازن حلنشده میان پلتفرمها و کارگران
مقررات جدید اقتصاد گیگ در هند تلاشی برای پاسخ به یکی از بزرگترین تحولات دنیای کار است: میلیونها نفر اکنون از طریق پلتفرمهای دیجیتال درآمد کسب میکنند، بدون آنکه در دستهبندیهای سنتی اشتغال قرار بگیرند.
چارچوب دولت و نظامهای ثبتنام تا حدی مسئولیتهای پلتفرمی و قواعد مربوط به شرایط برخورداری را معرفی میکند، اما همچنان پرسشهایی درباره این موضوع وجود دارد که آیا حد قوانین فعلی ممکن است برخی از کارگران آسیبپذیر، فصلی یا پارهوقت را که در دورههای دشوار به درآمد پلتفرمی وابستهاند، از حمایتها محروم کند؟
آینده اقتصاد پلتفرمی هند به نوآوری دیجیتال و حمایت اجتماعی کارگران پلتفرمی گره خورده است. نیروی کاری که ستون اصلی اقتصاد پلتفرمی است، نمیتواند برای همیشه خارج از حمایتهایی باقی بماند که با مفهوم «کار شایسته» مرتبط هستند. در این مرحله چالش دیگر فقط به رسمیت شناختن کارگران پلتفرمی نیست؛ اطمینان از آن است که به رسمیت شناختن، امنیت واقعی را تامین کند؛ کارگرانی که اقتصاد دیجیتال بدون آنها وجود نخواهد داشت، نمیتوانند در برابر خطرهای همین وضعیت، تنها رها شوند.