مشکل اصلی در درمان سرطان پستان، تاخیر بیمار در مراجعه است
سرطان پستان در ایران با روندی پرشتاب در حال رشد است. آخرین آمار زنگ خطر را برای نظام سلامت و خانوادهها به صدا درآورده است.
جدیدترین آمارها از شناسایی سالانه بیش از ۲۰ هزار مورد جدید سرطان پستان در کشور حکایت دارند و متخصصان شیب ابتلا را بسیار تند و رو به افزایش توصیف میکنند. سرطان پستان علاوه بر اینکه یک بیماری صعبالعلاج است، چالشی فرهنگی-اجتماعی است که در صورت بیتوجهی، دستاوردهای پزشکی در حوزه درمان را به حاشیه میراند.
ناهید نفیسی، رئیس انجمن سرطان پستان ایران، در گفتوگو با ایلنا تأکید میکند که امروز مشکل اصلی دیگر کمبود دارو یا تجهیزات نیست، بلکه «تأخیر بیمار در مراجعه» به دلیل ترس و باورهای نادرست است که باعث میشود بسیاری از بیماران در مراحل پیشرفته و غیرقابل درمان به پزشک مراجعه کنند.
به گفته او این وضعیت نظام سلامت کشور را با یک دوگانه تلخ روبهرو کرده است: توانمندی در درمان در برابر ناتوانی در تشخیص بهموقع.
ردپای سبک زندگی مدرن در شیوع بیماری
بر اساس آخرین برآوردها در سال ۱۴۰۵، ایران سالانه با ثبت حدود ۲۰ تا ۲۲ هزار بیمار جدید سرطان پستان، با یکی از جدیترین چالشهای سلامت زنان مواجه است. این آمار که نسبت به دهه گذشته رشد قابلتوجهی داشته، صرفاً یک عدد نیست، بلکه نمایانگر تغییرات عمیق در الگوهای اجتماعی و زیستی جامعه است.
نفیسی در اینباره میگوید: «عوامل متعددی در روند صعودی ابتلا به سرطان پستان در ایران دخیلاند؛ استرس مزمن، عدم فرزندآوری یا تأخیر در فرزندآوری و ازدواج، آلودگی هوا، آلودگی غذا و استفاده از مواد غذایی فرآوریشده همگی دست به دست هم دادهاند تا سن ابتلا کاهش یافته و جمعیت درگیر با این بیماری گستردهتر شود.»
اگر در گذشته سرطان پستان عمدتاً بیماری زنان یائسه بود، امروز موارد ابتلا در زنان جوان زیر ۴۰ سال به یک دغدغه جدی در ایران تبدیل شده است. این نشان میدهد عوامل محیطی و سبک زندگی، حتی از ژنتیک هم پیشی گرفتهاند و باید در رویکردهای خود نسبت به وضعیت سلامت تجدیدنظر کنیم.
لیلا روستامنش، متخصص زنان به آتیه آنلاین میگوید: «اانجام ماموگرافی برای زنان بالای ۴۰ سال انتخاب نیست، بلکه اجبار است. حتی اگر لازم است باید از خیلی موارد غیرضروری صرفنظر کنیم و تست را به موقع انجام دهیم. متاسفانه نداشتن علائم باعث میشود فرد فکر کند بیمار نیست. اما این درست نیست و ممکن است بیماری به صورت خاموش در حال پیشرفت باشد و بیمار زمانی متوجه شود که چندماه بیشتر فرصت زندگی ندارد.»
به گفته روستامنش باید عامل آگاهیبخشی باشیم: «نباید دست روی دست بگذاریم. وقتی میبینیم یک زن جوان به راحتی جان خود را از دست میدهد در حالی که میشد زودتر بیماری او را درمان کرد، باید حرکت کنیم. هر سال تست بدهیم و به زنان اطراف خود بگوییم غربالگری کنند و پیگیر وضعیت همدیگر باشیم.»
ترس؛ پاشنه آشیل نظام درمان
با وجود پیشرفتهای چشمگیر در حوزه درمان، بزرگترین مانع بر سر راه موفقیت کامل، یک عامل غیرپزشکی است: تشخیص دیرهنگام. نفیسی با نگرانی عمیق از این پدیده یاد میکند و آن را چالش اصلی حوزه درمان میداند: «بیمار به دلیل ترس از مراجعه، گرایش به طب سنتی و عدم اولویتدهی به سلامت فردی، در مراحل بسیار پیشرفته بیماری مراجعه میکند. این تأخیر، فرصت طلایی درمان قطعی را از بین میبرد.»
رئیس انجمن سرطان پستان با اشاره به موارد تکاندهندهای که روزانه با آنها مواجه است، اضافه میکند: «بیماری که در ابتدا با سینه زخمی آمده، اکنون کبدش درگیر است، ریهاش درگیر شده، در مغزش متاستاز دارد و چند استخوانش نیز درگیر شده است. پزشک برای چنین بیماری چه کاری میتواند انجام دهد؟ سپس بیماران میگویند: «دکتر نتوانست درمان کند؛ داروها ایرانی بودند و مؤثر نبودند.»
روستامنش درباره اینکه بعضی به دلیل هزینه تستها به سراغ غربالگری نمیروند میگوید: «هزینهها بالاست اما این تمام ماجرا نیست. همه ما برای خیلی چیزها هزینه میدهیم اما موارد مهم را پشت گوش میاندازیم. خوشبختانه بیمه هم بخشی از هزینه را پوشش میدهد.»
بیماری در مراحل اولیه کاملاً قابل درمان است. این جمله را نه تنها نفیسی بلکه همه متخصصان به مردم میگویند تا ترس انجام تست و غربالگری از بین برود. تأخیر در تشخیص بیماری، بار روانی سنگینی بر بیمار و خانواده او تحمیل میکند و هزینههای نظام سلامت را نیز به شکل سرسامآوری افزایش میدهد، زیرا درمان مراحل پیشرفته بیماری به مراتب پیچیدهتر و پرهزینهتر است.
توانمندی داخلی در تولید دارو؛ امیدی در دل چالشها
در نقطه مقابل این چالش فرهنگی، توانمندیهای دارویی و درمانی کشور قرار دارد. نفیسی با قاطعیت اعلام میکند که مشکل اصلی، کمبود امکانات نیست: «وزارت بهداشت تا حد امکان امکانات را فراهم کرده و مشکل خاصی در این زمینه وجود ندارد. مشکل اصلی، تأخیر بیمار در مراجعه است، نه کمبود دارو یا درمان.»
او به پیشرفتهای داروسازان ایرانی اشاره میکند: «درباره داروها و تجهیزات پزشکی، وزارت بهداشت تا جایی که از دستش برمیآید، همه امکانات را برای ما فراهم کرده است. ما در رشته خود، حقیقتاً مشکل خاصی نداریم. خوشبختانه، داروسازان ایرانی و کارخانههای داروسازی چنان در زمینه داروهای ضدسرطان پیشرفت کردهاند که اکنون تقریباً هر دارویی که نمونه خارجیاش بسیار گران است، توسط کارخانههای داخلی با اثربخشی بسیار خوب و مؤثر بر بیماران، موجود است. فکر نمیکنم کمبود خاصی داشته باشیم. در بیماری سرطان در برخی موارد، داروهای ایرانی چون بومیسازی شدهاند، برای بیماران ما حتی بهتر از نمونههای خارجی عمل میکنند.»
بر اساس اعلام او، ایران با بهرهگیری از فناوریهای نوین هستهای، گامهای بلندی در درمان موارد پیشرفته برداشته است. استفاده از «داروهای رادیواکتیو حتی در مراحل بسیار پیشرفته» با هدف افزایش طول عمر و کاهش رنج بیماران، یکی از دستاوردهای مهمی است که در بسیاری از کشورها هنوز به طور گسترده در دسترس نیست.
البته نگاهی به بازار دارو نشان میدهد که درمان برای بیماران آنقدرها هم راحت و کمهزینه نیست. در مواقعی مانند بعد از جنگ که دارو کمیاب شده، بیمار سرطانی یا به دارو دسترسی ندارد یا باید آن را با هزینه بالا تهیه کند.
آنچه از وضعیت فعلی سرطان پستان در ایران برمیآید این است که راه حل نهایی، یک تغییر دیدگاه از درمانمحوری به پیشگیری و آگاهیمحوری است. رئیس انجمن سرطان پستان قبل از غربالگری، آگاهیسازی را مهم میداند: «من بر این باورم که پیش از گسترش غربالگری، باید بیماران ما از نظر آگاهی و دانش پیشرفت کنند تا به بدن خود اهمیت دهند. اکنون با این مشکل روبهرو هستیم.»