نظرسنجی جهانی: شبکه‌های اجتماعی به دموکراسی آسیب می‌زنند

با تبدیل شدن شبکه‌های اجتماعی به بخش مهمی از محیط اطلاع‌رسانی در سراسر جهان، این دیدگاه که شبکه‌های اجتماعی به دموکراسی آسیب می‌زنند، بیش از گذشته رواج یافته است.

نظرسنجی جدید مرکز تحقیقات «پیو» در ۳۷ کشور و بیش از 45 هزار نفر نشان می‌دهد در بیشتر کشورهایی که داده‌های روندی برای آنها در دسترس است، سهم افرادی که معتقدند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی زیان‌بار است، از سال‌های ۲۰۲۲ یا ۲۰۲۳ تاکنون به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است.

نگاه مردم به تاثیر شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه در ایالات متحده منفی است؛ جایی که ۶۴ درصد بزرگسالان می‌گویند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی بد هستند. با این حال، در حالی که ارزیابی‌ها در بسیاری از کشورها منفی‌تر شده، دیدگاه آمریکایی‌ها نسبت به سال ۲۰۲۲ تغییری نکرده است. از برخی جهات، کشورهای دیگر در زمینه دیدن جنبه‌های منفی شبکه‌های اجتماعی در حال نزدیک شدن به آمریکا هستند.

به‌طور کلی، مردم در کشورهای ثروتمندتر، مانند آمریکا، بیشتر احتمال دارد معتقد باشند شبکه‌های اجتماعی به دموکراسی آسیب می‌زنند. هفت کشوری که در آنها دست‌کم نیمی از مردم می‌گویند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی بد بوده‌اند، همگی در میان ثروتمندترین کشورهای بررسی‌شده قرار دارند: استرالیا، کانادا، فرانسه، آلمان، هلند، بریتانیا و آمریکا. با این حال، اسرائیل و سنگاپور استثنا هستند؛ در این دو کشور پردرآمد، شمار نسبتا کمی معتقدند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی بد بوده‌اند.

در کشورهایی که تولید ناخالص داخلی سرانه پایین‌تری دارند، مردم معمولا نگاه منفی کمتری به شبکه‌های اجتماعی دارند. برای مثال، در غنا، کنیا، نیجریه، فیلیپین و تایلند، حدود سه نفر از هر چهار نفر یا بیشتر می‌گویند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی خوب بوده‌اند.

در بیشتر کشورهای مورد بررسی، این نگاه مثبت دیدگاه غالب است. در میان ۳۷ کشور بررسی‌شده، میانه ۵۵ درصد مردم معتقدند شبکه‌های اجتماعی تاثیر مثبتی بر دموکراسی داشته‌اند، در حالی که میانه ۳۵ درصد تاثیر آنها را منفی می‌دانند.

در بیشتر کشورها به‌ویژه جوانان احتمال بیشتری دارد که معتقد باشند شبکه‌های اجتماعی تاثیری مثبت بر دموکراسی داشته‌اند. یکی از بزرگ‌ترین شکاف‌های سنی در بریتانیا دیده می‌شود؛ جایی که ۶۰ درصد بزرگسالان ۱۸ تا ۳۴ ساله می‌گویند تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر دموکراسی مثبت بوده است، در حالی که این رقم در میان افراد ۵۰ ساله و بالاتر فقط ۳۱ درصد است. در آمریکا هم ۴۴ درصد افراد زیر ۳۵ سال چنین دیدگاهی دارند، در مقایسه با ۲۸ درصد افراد ۵۰ ساله و بالاتر.

چرا بسیاری از مردم معتقدند پلتفرم‌های آنلاین برای دموکراسی مفید بوده‌اند؟

ممکن است بخشی از پاسخ مردم این باشد که پلتفرم‌ها به مردم امکان می‌دهند صدایی داشته باشند؛ آن هم در زمانی که بسیاری احساس می‌کنند صدایشان شنیده نمی‌شود. در ۳۷ کشور مورد بررسی، میانه ۶۰ درصد مردم می‌گویند دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی توانایی مردم برای داشتن صدایی معنادار در سیاست را افزایش داده است.

دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی همچنین می‌تواند مردم را از رویدادهای روز آگاه کند: میانه ۷۷ درصد معتقدند این فناوری‌ها باعث شده‌اند مردم آگاهی بیشتری پیدا کنند.

در عین حال، مردم قطعا از آثار زیان‌بار شبکه‌های اجتماعی هم آگاه هستند. میانه ۷۹ درصد معتقدند شبکه‌های اجتماعی دستکاری مردم با اطلاعات نادرست را آسان‌تر کرده‌اند و ۶۸ درصد می‌گویند این شبکه‌ها باعث شده‌اند مردم در دیدگاه‌های سیاسی خود دچار شکاف بیشتری شوند.

این تصور که شبکه‌های اجتماعی شکاف‌های سیاسی را تشدید کرده‌اند، در چندین کشور رواج بیشتری پیدا کرده است؛ از جمله در لهستان، آلمان، فرانسه، ژاپن، اسپانیا، بریتانیا، مجارستان و مالزی که افزایش این دیدگاه در آنها دو رقمی بوده است. (از سال ۲۰۲۴، نظرسنجی‌های ما در مجارستان و لهستان به‌صورت تلفنی انجام شده‌اند؛ پیش از آن، نظرسنجی‌ها در این دو کشور به‌صورت حضوری انجام می‌شد.)

آمریکا یکی از ۱۰ کشوری است که در آنها حدود هشت نفر از هر ۱۰ نفر یا بیشتر از افراد مورد بررسی معتقدند که دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی باعث شده مردم از نظر سیاسی دچار شکاف بیشتری شوند. سهم آمریکایی‌هایی که امروز چنین دیدگاهی دارند، ۸۱ درصد است که تقریبا مشابه سال ۲۰۲۲ (۷۹ درصد) است.

در آمریکا تفاوت معناداری میان گرایش‌های حزبی وجود ندارد: ۸۳ درصد جمهوری‌خواهان و مستقل‌هایی که گرایش به حزب جمهوری‌خواه دارند می‌گویند شبکه‌های اجتماعی شکاف‌های سیاسی را تشدید می‌کند؛ این دیدگاه را ۸۲ درصد دموکرات‌ها و مستقل‌های متمایل به حزب دموکرات هم دارند.

این نظرسنجی همچنین نشان می‌دهد پلتفرم‌هایی که مردم استفاده می‌کنند در سراسر جهان متفاوت است، اگرچه فیس‌بوک در میان پنج پلتفرمی مورد پرسش، معمولا رایج‌ترین است و اینستاگرام در رتبه بعدی قرار دارد. بسیاری از مردم، به‌ویژه جوانان، می‌گویند از تیک‌تاک هم استفاده می‌کنند، در‌حالی‌که در مجموع افراد کمتری از ایکس، که پیش‌تر با نام توییتر شناخته می‌شد، یا اسنپ‌چت استفاده می‌کنند.

شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی خوب است یا بد؟

در بیشتر کشورها، اکثریت مردم می‌گویند شبکه‌های اجتماعی در مجموع برای دموکراسی بیشتر مفید بوده‌اند. با این حال، بیشتر کانادایی‌ها و آمریکایی‌ها ارزیابی منفی دارند.

در اروپا دیدگاه‌ها متفاوت است. لهستانی‌ها، ایتالیایی‌ها و یونانی‌ها معمولا تاثیر شبکه‌های اجتماعی را مثبت می‌دانند، در حالی که اکثریت مردم در بریتانیا، آلمان، فرانسه و هلند می‌گویند این شبکه‌ها برای دموکراسی بد بوده‌اند.

مردم کشورهای منطقه آسیا-اقیانوسیه که در این نظرسنجی بررسی شده‌اند، عموما معتقدند شبکه‌های اجتماعی تاثیری مثبت بر دموکراسی داشته‌اند. در تایلند، سنگاپور، فیلیپین و مالزی، حدود هفت نفر از هر ۱۰ نفر یا بیشتر چنین نظری دارند. با این حال، ۵۲ درصد استرالیایی‌ها و ۴۳ درصد مردم ژاپن و اندونزی دیدگاهی مخالف دارند.

در همه کشورهای خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین که در این نظرسنجی بررسی شده‌اند، دست‌کم نیمی از بزرگسالان معتقدند تاثیر شبکه‌های اجتماعی مثبت بوده است. شیلی تنها کشور بررسی‌شده در این مناطق است که در آن دست‌کم چهار نفر از هر ۱۰ نفر می‌گویند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی بد بوده‌اند.

دستکاری تفکر و شکاف مردم در عین آگاهی و قدرت بیشتر

پایخ‌دهندگان معتقدند شبکه‌های اجتماعی هم تاثیرات مثبت و هم منفی بر سیاست و محیط اطلاع‌رسانی کشورشان داشته‌اند.

در هر ۳۷ کشور مورد بررسی، اکثریت مردم معتقدند دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی باعث شده مردم درباره رویدادهای روز آگاهی بیشتری پیدا کنند. همچنین در هر کشور، حدود نیمی از مردم یا بیشتر معتقدند این فناوری‌ها به مردم امکان داده‌اند صدای معنادارتری در سیاست داشته باشند.

با این حال، در همه کشورها اکثریت مردم (و در کشورهای پردرآمد، بر اساس طبقه‌بندی گروه‌های وام‌دهی بانک جهانی، اکثریت بسیار بزرگی) می‌گویند دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی باعث شده دستکاری مردم با اطلاعات نادرست و شایعات آسان‌تر شود. همچنین در هر کشور، حدود نیمی از مردم یا بیشتر معتقدند این دسترسی باعث افزایش شکاف‌های سیاسی شده است.

اگر دو تاثیر مثبت و دو تاثیر منفی مورد پرسش در این نظرسنجی را در کنار یکدیگر قرار دهیم، برخی معتقدند شبکه‌های اجتماعی به هر چهار پیامد منجر شده‌اند. در ۲۹ کشور، دست‌کم یک‌سوم بزرگسالان چنین دیدگاهی دارند.

جوانان، افراد تحصیل‌کرده‌تر و کاربران پلتفرم‌ها، نگاه مثبت‌تری به شبکه‌های اجتماعی دارند

جوانان عموما نسبت به افراد مسن‌تر نگاه مثبت‌تری به تاثیر شبکه‌های اجتماعی دارند.

برای مثال، در بریتانیا، افراد ۱۸ تا ۳۴ ساله تقریبا دو برابر افراد ۵۰ ساله و بالاتر احتمال دارد معتقد باشند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی مفید بوده‌اند. در ۲۳ کشور دیگر، از جمله آمریکا، هم شکاف‌های سنی قابل‌توجهی وجود دارد. با این حال، در آمریکا حتی کمتر از نیمی از بزرگسالان زیر ۳۵ سال (۴۴ درصد) معتقدند تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر دموکراسی مثبت بوده است.

بزرگسالان جوان‌تر بیشتر احتمال دارد هم جنبه‌های مثبت و هم جنبه‌های منفی شبکه‌های اجتماعی را ببینند. آنها اغلب می‌گویند شبکه‌های اجتماعی باعث می‌شوند مردم آگاه‌تر شوند و بتوانند صدای خود را در سیاست به گوش دیگران برسانند، اما در عین حال بیشتر از افراد مسن‌تر معتقدند این شبکه‌ها مردم را از نظر سیاسی دچار شکاف می‌کنند و امکان دستکاری آنها را افزایش می‌دهند.

تحصیلات هم الگویی مشابه سن دارد. در برخی کشورها، افراد دارای سطح تحصیلات بالاتر معمولا نگاه مثبت‌تری به تاثیر شبکه‌های اجتماعی دارند و در عین حال احتمال بیشتری دارد که هم آثار مثبت و هم آثار منفی آنها را ببینند.

جوانان و افراد دارای سطح تحصیلات بالاتر، بیشتر احتمال دارد از شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند و در بسیاری از کشورها هم معمولا از تعداد بیشتری پلتفرم استفاده می‌کنند. همچنین افرادی که از بیش از سه پلتفرم استفاده می‌کنند، در مجموع بیشتر از کسانی که از تعداد کمتری پلتفرم استفاده می‌کنند، معتقدند شبکه‌های اجتماعی برای دموکراسی مفید بوده‌اند.

البته باید توجه داشت که در پرسش‌های مربوط به تاثیر شبکه‌های اجتماعی بر سیاست، افراد مسن‌تر، افراد دارای تحصیلات کمتر و کسانی که از هیچ پلتفرم شبکه اجتماعی استفاده نمی‌کنند، اغلب کمتر احتمال دارد درباره موضوع اظهار نظر کنند.

منبع: PEW