منطقه آزاد فرودگاهی؛ نسخه جدید تهران برای نوسازی ناوگان عمومی

در حالی که کمبود اتوبوس و واگن مترو همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های حمل‌ونقل عمومی تهران به شمار می‌رود، مسئولان شهری و استانی امیدوارند فعال شدن ظرفیت‌های منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) بتواند بخشی از گره‌های موجود در مسیر تأمین ناوگان را باز کند. موضوعی که پس از سخنان اخیر مهدی چمران،رییس شورای شهر تهران درباره ایجاد منطقه آزاد در تهران، مورد توجه قرار گرفت .

اکنون شهردار تهران و استاندار تهران با تشریح جزئیات این طرح تأکید می‌کنند که هدف اصلی، تسهیل واردات و ترخیص ناوگان حمل‌ونقل عمومی و کاهش هزینه‌های تأمین تجهیزات مورد نیاز شهر است؛ نه واردات خودروهای شخصی.علیرضا زاکانی معتقد است آنچه امروز درباره منطقه آزاد شهر فرودگاهی امام خمینی مطرح می‌شود، موضوع تازه‌ای نیست. به گفته اواین مجموعه از گذشته دارای جایگاه منطقه آزاد بوده اما امکان بهره‌برداری عملیاتی از همه ظرفیت‌های آن فراهم نشده بود.

شهردار تهران می‌گوید مجوزهای جدید دولت این امکان را ایجاد کرده است که از مزایای قانونی منطقه آزاد برای تأمین نیازهای حمل‌ونقل عمومی استفاده شود. از نگاه او، مهم‌ترین دستاورد این اقدام، تسهیل فرآیند ترخیص و ورود اقلامی مانند واگن و اتوبوس است؛ تجهیزاتی که سال‌هاست توسعه ناوگان عمومی تهران به آن‌ها وابسته است.

زاکانی این ظرفیت را نویدبخش توصیف می‌کند و امیدوار است شهرداری بتواند از مزایای آن برای تسریع در نوسازی ناوگان بهره ببرد.محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران نیز نگاه مشابهی به این موضوع دارد. او با اشاره به ساختار شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) توضیح می‌دهد که این مجموعه از سه بخش فرودگاه بین‌المللی، منطقه ویژه اقتصادی و منطقه آزاد تجاری تشکیل شده و هر یک از این بخش‌ها می‌توانند در خدمت توسعه اقتصادی و حمل‌ونقل قرار گیرند.

به گفته استاندار تهران، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های این منطقه برخورداری از گمرک مستقل است؛ ظرفیتی که می‌تواند فرآیند ورود و ترخیص ناوگان حمل‌ونقل عمومی را کوتاه‌تر و سریع‌تر کند.

معتمدیان تأکید می‌کند که این امکان تنها محدود به شهرداری تهران نخواهد بود و شهرداری‌های استان، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور و حتی بخش راهداری نیز می‌توانند از آن بهره‌مند شوند.

فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی هم درخصوص منطقه آزاد یادآوری می کند  که موضوع تنها به واردات اتوبوس محدود نیست. به گفته او، این ظرفیت می‌تواند برای واردات مینی‌بوس، ون، تاکسی، لکوموتیو، واگن، تجهیزات ریلی و حتی در آینده تجهیزات هوایی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

اگرچه این روزها از «منطقه آزاد تهران» به عنوان یک طرح جدید یاد می‌شود، اما اصل ماجرا سابقه‌ای طولانی دارد. ایجاد منطقه آزاد و منطقه ویژه اقتصادی در اراضی شهر فرودگاهی امام خمینی پیش‌تر در قوانین توسعه‌ای کشور و اساسنامه این مجموعه پیش‌بینی شده بود.

بر اساس این مقررات، محدوده منطقه آزاد فرودگاهی حدود ۱۵۰۰ هکتار وسعت دارد و از مزایایی مانند معافیت‌های مالیاتی، تسهیلات گمرکی و مشوق‌های سرمایه‌گذاری برخوردار است؛ امتیازهایی که معمولاً برای جذب سرمایه و تسهیل تجارت در مناطق آزاد در نظر گرفته می‌شوند.یکی از مزایایی که مسئولان بر آن تأکید دارند، کاهش هزینه‌های تأمین ناوگان عمومی است. به گفته استاندار تهران، استفاده از معافیت‌های مالیاتی و تسهیلات گمرکی منطقه آزاد می‌تواند قیمت تمام‌شده خرید اتوبوس، مینی‌بوس، میدل‌باس، ون و تاکسی را کاهش دهد.

در شرایطی که شهرداری‌ها با محدودیت منابع مالی مواجه‌اند، کاهش هزینه‌های واردات می‌تواند قدرت خرید دستگاه‌های متولی حمل‌ونقل را افزایش دهد و زمینه ورود تعداد بیشتری خودرو به شبکه حمل‌ونقل عمومی را فراهم کند.کمبود ناوگان عمومی در تهران طی سال‌های اخیر بارها از سوی مدیران شهری به عنوان یکی از موانع اصلی توسعه حمل‌ونقل عمومی مطرح شده است. فرسودگی بخشی از ناوگان موجود، نیاز به توسعه خطوط مترو و افزایش تقاضای سفرهای شهری، ضرورت تأمین تجهیزات جدید را بیش از گذشته نمایان کرده است.

 استاندار تهران می‌گوید هماهنگی‌هایی با وزارت راه و شهرسازی و مجموعه شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) انجام شده تا امکان تأمین خودروهای عمومی استاندارد، ایمن و کم‌آلاینده از طریق ظرفیت‌های منطقه آزاد فراهم شود.

با این حال برخی منابع آگاه در حوزه حمل‌ونقل شهری معتقدند بخش مهمی از مشکلات ترخیص اتوبوس‌ها در ماه‌های اخیر برطرف شده و ایجاد منطقه آزاد جدید الزاماً تحول بزرگی در این حوزه ایجاد نخواهد کرد.در مقابل، برخی کارشناسان حوزه گمرک نگاه متفاوتی دارند. آنها معتقدند تمرکززدایی از مبادی ورود کالا، کاهش فشار بر بنادر و توزیع بهتر فرآیندهای گمرکی می‌تواند سرعت ترخیص کالا را افزایش داده و آسیب‌پذیری شبکه تأمین را کاهش دهد.

بخش عمده بحث‌ها اما نه بر سر اتوبوس و مترو، بلکه درباره خودروهای شخصی شکل گرفته است.منتقدان می‌گویند تجربه مناطق آزاد در کشور نشان داده که امکان تردد خودروهای دارای پلاک منطقه آزاد همواره یکی از مهم‌ترین جذابیت‌های این مناطق بوده است. به همین دلیل برخی نگرانند که در آینده این منطقه نیز به مسیری برای ورود خودروهای شخصی تبدیل شود.

این نگرانی از سوی مسئولان رد شده است. استاندار تهران و مدیرعامل شهر فرودگاهی امام خمینی تأکید کرده‌اند که برنامه فعلی صرفاً بر تأمین ناوگان حمل‌ونقل عمومی، خودروهای امدادی و ناوگان باری متمرکز است و هیچ برنامه‌ای برای واردات خودروهای شخصی وجود ندارد.در شرایطی که مدیران شهری از منطقه آزاد فرودگاهی به عنوان فرصتی برای نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و کاهش هزینه‌های واردات یاد می‌کنند، منتقدان همچنان خواهان شفاف‌سازی بیشتر درباره ابعاد اقتصادی و اجرایی طرح هستند.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا منطقه آزاد فرودگاهی امام خمینی می‌تواند به گره‌گشای کمبود اتوبوس و واگن در تهران تبدیل شود یا آنکه به یکی دیگر از طرح‌های پرحاشیه توسعه‌ای بدل خواهد شد؟