۶۵۵ میلیون نفر بدون برق؛ ضرورت فوری تحقق دسترسی همگانی به انرژی
با وجود پیشرفتها در انرژی تجدیدپذیر، ۶۵۵ میلیون نفر در جهان همچنان بدون برق هستند و برای دستیابی به هدف هفتم توسعه پایدار تا سال ۲۰۳۰، سرعت برقرسانی در آفریقا باید سه برابر شود.
در شرایطی که امنیت انرژی و مقرونبهصرفهبودن آن به صدر دستور کار توسعه تبدیل شده است، ۶۵۵ میلیون نفر در سراسر جهان هنوز به برق دسترسی ندارند. به علاوه دو میلیارد نفر از سوختهای آلاینده و شیوههای پختوپزی استفاده میکنند که سلامت و رفاه آنان را به خطر میاندازد. آفریقای جنوب صحرا سهم نامتناسبی از این شکافها را به خود اختصاص داده است؛ بیش از ۵۶۰ میلیون نفر در این منطقه بدون برق زندگی میکنند و ۹۷۰ میلیون نفر به امکان پختوپز پاک (بدون آلاینده) دسترسی ندارند.
جدیدترین نسخه از گزارش «ردیابی هدف هفتم توسعه پایدار: گزارش پیشرفت انرژی» شامل دادههای جدید سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ از طرف «آژانس بینالمللی انرژی»، «بانک جهانی» و «سازمان بهداشت جهانی» منتظر شد. اطلاعات گزارش نشان میدهد که اگرچه بیشتر مناطق به دسترسی همگانی نزدیک میشوند، اما پیشرفت در آفریقای جنوب صحرا بهطور قابلتوجهی کند شده است. برای تحقق دسترسی همگانی تا سال ۲۰۳۰ در این منطقه، سرعت برقرسانی باید سه برابر شود.
با وجود این چالشها، گزارش از پیشرفتهای امیدوارکننده در چندین حوزه انرژی پایدار نیز خبر میدهد. انرژی تجدیدپذیر رشد چشمگیری داشته و اکنون بیش از ۳۰ درصد از مصرف جهانی برق را تامین میکند. ظرفیت تولید این انرژی نیز با ثبت رکورد جهانی ۵۴۴ وات به ازای هر نفر (معادل انرژی لازم برای روشن کردن یک یخچال) همراه بوده است. افزون بر این، جریانهای مالی عمومی بینالمللی برای حمایت از انرژی پاک در کشورهای در حال توسعه، با افزایشی اندک به ۲۴.۶ میلیارد دلار آمریکا رسیده است. همچنین بهرهوری انرژی نیز بهبود یافته و به ۳.۷۶ مگاژول به ازای هر دلار آمریکا رسیده است؛ هرچند این میزان پیشرفت همچنان برای دستیابی به اهداف تعیینشده در چارچوب «هدف هفتم توسعه پایدار» کافی نیست.
با این حال، گزارش هشدار میدهد که بدون اقدام فوری و در مقیاس گسترده، جهان در تحقق «هدف هفتم توسعه پایدار» برای تضمین دسترسی همگانی به انرژی مقرونبهصرفه، قابلاطمینان، پایدار و مدرن تا سال ۲۰۳۰ ناکام خواهد ماند. افزون بر این، در حالی که بحران انرژی جهانی هنوز در حال گسترش است، تاثیر آن بر بازارهای انرژی و اقتصاد گستردهتر قابلتوجه خواهد بود.
در این زمینه، تسریع در توسعه انرژی تجدیدپذیر داخلی بهطور فزایندهای برای تقویت امنیت انرژی و مقرونبهصرفهبودن و همچنین پیشبرد اهداف بلندمدت اقلیمی و توسعهای ضروری تلقی میشود. راهحلهای انرژی تجدیدپذیر توزیعشده، از جمله انرژِ خورشیدیِ خارج از شبکه و ریز شبکهها، راهحلی مقرونبهصرفه برای دسترسی به برق هستند که در حال حاضر به صدها میلیون نفر خدمات میدهند. پخت با برق، بیواتانول و بیوگاز نیز بهعنوان راهحلهای مقیاسپذیر پخت با انرژی تجدیدپذیر در حال گسترش است و به تنوعبخشی بیشتر به مسیرهای پختوپز پاک کمک میکنند.
مقرونبهصرفه بودن همچنان مانعی بزرگ در برابر گسترش دسترسی به برق است. حتی در جایی که زیرساختها موجود است، بسیاری از خانوارها توانایی پرداخت هزینههای اتصال، هزینههای سیمکشی یا خدمات اولیه انرژی را ندارند. از آنجا که کشورها برای دسترسی برق به جمعیت بدون برق تلاش میکنند، یارانههای هدفمند، سازوکارهای مالی نوآورانه و راهحلهای برقرسانی با کمترین هزینه برای اطمینان از این ضروری خواهد بود هیچکس از قافله عقب نماند.
بر اساس گزارش محدودیتهای مالی مانع پیشرفت هستند؛ بهگونهای که سطح تامین مالی یا برای تحقق اهداف هدف هفتم توسعه پایدار ناکافی است یا در فقیرترین کشورها در کل رو به کاهش است. جریانهای مالی بینالمللی برای حمایت از انرژی پاک در کمتوسعهیافتهترین کشورها بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است. این جریانها در سال ۲۰۲۴ به ۳.۷ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال ۲۰۲۳، ۱۱ درصد کاهش را نشان میدهد.
بر اساس این گزارش رهبری سیاسی قویتر، هماهنگی بهتر بینبخشی و تمرکز راهبردی بر کشورها و جوامعی که بیشتر در معرض خطر عقبماندگی قرار دارند، در مسیر رسیدن به هدف سال ۲۰۳۰، به عنوان اولویتهای اصلی باقی ماندهاند. سیاستگذاری شفاف و اجرای مستمر برای تنوعبخشی به سبد انرژی ملی، افزایش انرژی تجدیدپذیر، کاهش وابستگی به واردات سوختهای فسیلی و تقویت تابآوری کلان اقتصادی در برابر اختلالات زنجیره تامین جهانی هم از موارد اساسی در این مسیر است.
یافتههای کلیدی در شاخصهای اصلی
با وجود پیشرفتها، سرعت پیشرفت دسترسی به برق همچنان بسیار کند است. در سال ۲۰۲۴، نرخ دسترسی جهانی در ۹۲ درصد راکد ماند و رشد سالانه نسبت به دهه قبل نصف شد. آفریقای جنوب صحرا و جمعیتهای روستایی بهطور فزایندهای عقبتر ماندهاند. بهگونهای که کسری روستایی در آفریقای جنوب صحرا از ۳۷۶ میلیون نفر در سال ۲۰۱۰ به ۴۴۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. برای تحقق دسترسی همگانی تا سال ۲۰۳۰، اکنون سرعت پیشرفت باید سه برابر باشد و به ۱.۳ درصد در سال برسد.
بزرگترین شکاف انرژی باقی مانده دسترسی به سوختها و فناوریهای پاک برای پختوپز است. نیازی که حدود دو میلیارد نفر، تقریبا یکچهارم جمعیت جهان را تحت تاثیر قرار داده است. پیشرفت در این زمینه نابرابر است و شکاف آشکار شهری-روستایی وجود دارد: ۸۹ درصد از جمعیت شهری به پختوپز پاک دسترسی دارند، در حالی که این رقم برای جمعیت روستایی تنها ۵۶ درصد است. بدون اقدامی قویتر، ۱.۸ میلیارد نفر همچنان تا سال ۲۰۳۰ به سوختهای آلاینده مانند زغال، هیزم، نفت سفید و زغال سنگ متکی خواهند بود. آفریقای جنوب صحرا در این شاخص هم سهم نامتناسبی را به خود اختصاص داده است؛ بهگونهای که انتظار میرود تعداد افراد فاقد دسترسی در این منطقه تا سال ۲۰۲۷ به یک میلیارد نفر برسد. این موضوع پیامدهای شدید سلامتی و بهداشتی خواهد داشت؛ برای مثال آلودگی هوای داخل خانه عامل حدود ۳ میلیون مرگ در سال است.
انرژیهای تجدیدپذیر اکنون بیش از ۳۰ درصد از برق را تامین میکنند، اما سهم آنها در گرما و حملونقل همچنان محدود است. با وجود رشد رکوردشکن، نابرابریها در ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر همچنان پابرجاست؛ ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر در کشورهای کمدرآمد تنها ۳۳.۶ وات به ازای هر نفر بوده است، در حالی که این رقم در کشورهای پردرآمد ۱۲۲۴ وات به ازای هر نفر است.
در بهرهوری انرژی پیشرفت کمتر از سرعت مورد نیاز برای تحقق اهداف جهانی است؛ برای نمونه نرخ پیشرفت از ۲.۴ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۱.۵ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است. بهبودهای اخیر در شدت انرژی همچنان بسیار کمتر از سطح مورد نیاز برای همراستایی با هدف هفتم توسعه پایدار قرار دارد که نشاندهنده شکاف روزافزون بین جاهطلبی و اجراست. تقویت اقدامات بهرهوری در بخشهای مختلف نه تنها برای کاهش تقاضای انرژی، بلکه برای کاهش هزینهها و انتشار آلایندهها هم ضروری است.
آخرین دادهها رشد محدودی را در جریانهای مالی عمومی بینالمللی به کشورهای در حال توسعه برای حمایت از انرژی پاک نشان میدهد که نسبت به نیازها ناکافی است. افزایش از ۲۴.۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۲۴.۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش اندکی در این زمینه را نشان میدهد. با وجود هزینه بالای بدهی که فشار اقتصادی را در سراسر کشورهای در حال توسعه ایجاد کرده است، تامین مالی مبتنی بر بدهی همچنان شکل اصلی تامین مالی عمومی بینالمللی انرژی پاک است و حدود ۸۰ درصد از کل جریانها را در سال ۲۰۲۴ به خود اختصاص داده است. کمکهای بلاعوض ۱۳ درصد را به خود اختصاص دادهاند، در حالی که تامین مالی سهام و تضمینهای ریسک بهترتیب با ۲ درصد و ۵ درصد، نسبتا حاشیهای باقی ماندهاند.
با وجود پیشرفتهای چشمگیر در انرژی تجدیدپذیر و بهبود بهرهوری انرژی، جهان همچنان با فاصلهای قابلتوجه تا تحقق هدف دسترسی همگانی به انرژی مواجه است. آفریقای جنوب صحرا با بیش از ۵۶۰ میلیون نفر بدون برق و ۹۷۰ میلیون نفر بدون دسترسی به پختوپز پاک، کانون اصلی این بحران باقی مانده است. کندی سرعت برقرسانی، کاهش ۱۱ درصدی کمکهای مالی بینالمللی به کشورهای کمتوسعهیافته و تداوم شکاف آشکار میان مناطق شهری و روستایی، همگی نشان از مسیری پرچالش دارند. برای دستیابی به هدف هفتم تا سال ۲۰۳۰، سرعت برقرسانی در مناطق عقبمانده باید سه برابر شده و سیاستهای هدفمند، یارانههای هوشمند و راهحلهای مالی نوآورانه در اولویت قرار گیرند. در غیر این صورت، میلیاردها نفر همچنان از انرژی پاک و قابلاطمینان محروم مانده و سلامت و فرصتهای توسعهشان در معرض خطر باقی خواهد ماند.