مقرراتگذاری بهجای ممنوعیت؛ مواجهه ژاپن با مسئله کودکان و شبکههای اجتماعی
در حالی که بسیاری از کشورها استفاده کودکان از شبکههای اجتماعی را ممنوع کردهاند، ژاپن منتظر است تا تجربیات دیگران را بسنجد. این کشور با تکیه بر احراز سن، مسئولیتپذیری پلتفرمها و آموزش، بهجای ممنوعیت، تصمیم نهایی خود را به پایان سال ۲۰۲۶ موکول کرده است.
در حالی که بسیاری از کشورها بر اساس سن، استفاده کودکان از شبکههای اجتماعی را ممنوع یا محدود کردهاند، ژاپن رویکرد متفاوتی را در پیش گرفته است. این کشور بهجای ممنوعیت، بر سختگیری بیشتر در احراز سن، افزایش مسئولیتپذیری پلتفرمهای فناوری و تقویت آموزش مهارتهای دیجیتال تاکید دارد.
ژاپن ترجیح داده است بهجای ممنوعیت استفاده از شبکههای اجتماعی بر اساس سن، اقدامات حمایتی از کودکان در فضای آنلاین را تقویت کند.
ممنوعیت؛ گزینه مورد نظر ژاپن نیست
نگرانی درباره اعتیاد به گوشیهای هوشمند، قلدری و آزار اینترنتی، سوءاستفاده جنسی و مواجهه کودکان با محتوای آسیبزا، کشورهای بسیاری را به سمت تشدید مقررات شبکههای اجتماعی سوق داده است.
فرانسه استفاده کودکان زیر ۱۵ سال از شبکههای اجتماعی را ممنوع کرده است. استرالیا هم دسترسی کودکان زیر ۱۶ سال به پلتفرمهای اصلی را ممنوع کرده و اندونزی، مالزی و نروژ هم محدودیتهای مختلفی در این زمینه اعمال کردهاند. با این حال، ژاپن تاکنون این مسیر را انتخاب نکرده است.
یک کمیته متشکل از کارشناسان دولت ژاپن در ماه ژوئن اعلام کرد که اعمال یک ممنوعیت عمومی بر اساس سن، با توجه به اینکه شبکههای اجتماعی به ابزار مهمی برای ارتباط جوانان تبدیل شدهاند و میزان خطر در پلتفرمهای مختلف متفاوت است، «نامطلوب» خواهد بود.
در مقابل، وزارت امور داخلی و ارتباطات ژاپن پیشنهاد کرده است احراز سن کاربران تقویت شود، پلتفرمها موظف شوند حالتهای محافظت از کودکان را بهطور پیشفرض فعال کنند و مسئولیتپذیری شرکتهای فناوری افزایش یابد.
دولت همچنین دائما بر نقش آموزش مهارتهای دیجیتال و نظارت والدین تاکید دارد.
بر اساس پیشنویس گزارشی که آژانس کودکان و خانواده ژاپن در ماه ژوئیه منتشر کرد، این کشور در حال بررسی دقیق تجربه سایر کشورهاست و سپس درباره تصویب قوانین جدید تصمیم خواهد گرفت. انتظار میرود تصمیم نهایی تا پایان سال ۲۰۲۶ اتخاذ شود.
اولویت با حفاظت
بر اساس آمار دولت ژاپن، حدود ۹۹ درصد کودکان ۱۰ تا ۱۷ ساله از طریق تلفن هوشمند یا دیگر دستگاههای متصل به اینترنت از فضای آنلاین استفاده میکنند.
«ماساهیرو سایتو»، استاد دانشگاه سندای، معتقد است ممنوعیت کامل استفاده کودکان زیر ۱۶ سال از شبکههای اجتماعی میتواند فرصت ارتباط با دیگران را از بسیاری از آنها بگیرد.
به گفته او، برای کودکانی که در بیمارستان بستری هستند، در مناطق دورافتاده زندگی میکنند یا در برقراری ارتباط در دنیای واقعی مشکل دارند، شبکههای اجتماعی میتواند منبع حمایت عاطفی باشد و به آنها کمک کند جامعهای متناسب با شرایط خود پیدا کنند.
در مقابل، «کنسوکه سوزوکی»، استاد دانشگاه کوانسی گاکوئین، هشدار داده است که ممنوعیت کامل ممکن است کودکان را به سمت پلتفرمهایی با نظارت کمتر سوق دهد یا آنها را به اعلام سن جعلی وادار کند؛ مسئلهای که میتواند خطر سوءاستفاده آنلاین از آنها را افزایش دهد.
او معتقد است ژاپن بهجای اتکا صرف به ممنوعیت، سالها بر مدیریت استفاده کودکان از اینترنت در خانواده از طریق آموزش، ابزارهای فیلتر محتوای نامناسب و مشارکت والدین تاکید کرده است.
افزایش مسئولیتپذیری پلتفرمها
ژاپن همچنین توجه خود را به شرکتهای فناوری معطوف کرده است. بسیاری از پلتفرمها در حال حاضر حداقل سن ۱۳ سال را برای استفاده از خدمات خود تعیین کردهاند، اما این محدودیت عمدتا بر اساس اطلاعاتی است که خود کاربران درباره سنشان ارائه میکنند. دولت ژاپن خواهان اجرای سختگیرانهتر سازوکارهای احراز سن از سوی شرکتهاست.
کمیته وزارت امور داخلی و ارتباطات همچنین پیشنهاد کرده است پلتفرمها حالت محافظت از کودکان را بهطور پیشفرض فعال کنند؛ از جمله با محدود کردن دسترسی به محتوای نامناسب و کاهش قابلیتهایی که میتواند کاربران را به استفاده طولانیتر از پلتفرم ترغیب کند، مانند پیمایش بیپایان، پخش خودکار ویدئوها یا سازوکارهای پاداش برای استفاده مداوم.
برخی پلتفرمها هم بخشی از این اقدامات را اجرا کردهاند. تیکتاک پس از استفاده طولانیمدت به کاربران هشدار میدهد و تیکتاک و اینستاگرام نیز حالتهای محافظتی برای حسابهای نوجوانان ایجاد کردهاند.
با این حال، کارشناسان معتقدند پیشنهادهای فعلی هنوز تحریمها و ضمانتهای اجرایی بهاندازه کافی قدرتمندی را در نظر نگرفتهاند تا علیه شرکتهایی بکار رود که مقررات را رعایت نمیکنند.
احراز سن هم چالشهای متعددی در زمینه حریم خصوصی ایجاد میکند. گزینههایی مانند اتصال حساب کاربری به قرارداد تلفن همراه یا استفاده از سامانه شناسایی «مای نامبر» (My Number) نگرانیهایی درباره امنیت اطلاعات شخصی به وجود آورده است.
آموزش؛ راهحل بلندمدت
دادههای منتشرشده در ماه ژوئن از سوی موسسه تحقیقات جامعه موبایلی NTT Docomo نشان میدهد که ۵۵ درصد مردم ژاپن اذعان دارند که حتی هنگام حضور در کنار دیگران نیز اغلب تلفن همراه خود را در دست دارند.
به گفته سوزوکی، این مسئله نشان میدهد که کنترل صرف شبکههای اجتماعی برای حل مشکل وابستگی به تلفن هوشمند کافی نیست.
او معتقد است کودکان باید مهارتهای مدیریت زمان استفاده از صفحهنمایش را بیاموزند و در کنار آن از ابزارهایی مانند محدودیت زمانی، یادآورها و قفل برنامهها استفاده کنند.
ماساهیرو سایتو نیز معتقد است آموزش مهارتهای دیجیتال باید همراه با نظارت خانواده و سازوکارهای حفاظتی فناوری باشد. او میگوید اگر والدین دائما از تلفن همراه خود استفاده کنند اما از فرزندانشان بخواهند زمان استفاده از صفحهنمایش را محدود کنند، متقاعد کردن کودکان به پذیرش چنین توصیهای بسیار دشوار خواهد بود.