کمبود استامینوفن کدئین در ایران؛ مشکل کجاست؟
استامینوفن کدئین؛ همان مسکنی که سال‌ها یکی از داروهای آشنای داروخانه‌ها بوده، این روزها در برخی داروخانه‌ها به‌سادگی پیدا نمی‌شود.
به گزارش آتیه‌آنلاین، گزارش‌های میدانی از تهران از کاهش عرضه و توزیع محدود این دارو حکایت دارد و سخنگوی انجمن داروسازان ایران نیز از سهمیه‌ای شدن توزیع آن خبر داده است. در مقابل، سازمان غذا و دارو می‌گوید تأمین دارو و مواد اولیه آن در حال رصد است و در صورت نیاز، واردات نیز می‌تواند برای مدیریت بازار مورد استفاده قرار گیرد.
اما ماجرای کمبود استامینوفن کدئین از کجا شروع شده و چرا تأمین یک داروی تولید داخل به چنین گره‌ای خورده است؟
استامینوفن کدئین چرا به ماده اولیه خاصی وابسته است؟
استامینوفن کدئین ترکیبی از استامینوفن و کدئین است و در ایران نیز انواع مختلف این فرآورده تولید می‌شود. در فهرست داروهای اساسی ایران نیز ترکیب استامینوفن و کدئین در گروه داروهای مورد استفاده برای کنترل درد قرار دارد.
مسئله اصلی در شرایط فعلی، بخش کدئین این داروست. محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در تازه‌ترین توضیحات خود به ایلنا گفته است تأمین مواد اولیه داروهای حاوی کدئین یکی از موضوعات مهم زنجیره تأمین است و کاهش دسترسی به برخی منابع قبلی، نیاز به ایجاد مسیرهای پایدارتر را بیشتر کرده است.
به گفته او، در ایران کشت قانونی خشخاش انجام نمی‌شود و بخشی از مواد اولیه داروهای مشتق از آن، از سازوکارهای موجود و مواد حاصل از کشفیات تأمین می‌شده است. با کاهش مؤثر کشفیات قاچاق در سال‌های اخیر، این مسیر نیز دیگر نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی نیاز صنعت دارویی باشد.
هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران نیز در اظهاراتی درباره وضعیت اخیر، کاهش دسترسی به مواد اولیه، محدودیت واردات، مشکلات انتقال ارز و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل را از عوامل مؤثر بر کمبود استامینوفن کدئین عنوان کرده است.
چرا تولید داخلی هم جلوی کمبود را نگرفت؟
«تولید داخل» لزوماً به معنای بی‌نیازی از خارج نیست. محمد هاشمی چند روز پیش در توضیح وضعیت کلی دارو در کشور اعلام کرد بخش مهمی از چالش‌های فعلی، نه به توان تولید کارخانه‌ها، بلکه به تأمین مواد اولیه، ارز، انتقال منابع مالی، حمل‌ونقل، ترخیص گمرکی و لجستیک مربوط می‌شود. او گفت نزدیک به ۷۰۰ قلم داروی ضروری و حیاتی از نظر ریسک تأمین مواد اولیه در اولویت پایش سازمان غذا و دارو قرار گرفته‌اند.
در چنین شرایطی ممکن است کارخانه توان تولید قرص را داشته باشد، اما اگر ماده مؤثره یا یکی از مواد اولیه حیاتی به‌موقع به دست تولیدکننده نرسد، تولید محصول نهایی نیز کاهش پیدا می‌کند. سازمان غذا و دارو همچنین تأکید کرده که برای جبران کمبود، نمی‌توان الزامات کیفی را کنار گذاشت و تغییر تأمین‌کننده یا مسیر تولید مواد اولیه باید از نظر فنی بررسی شود.
راه‌حل بلندمدت چیست؟
یکی از راه‌هایی که دولت برای کاهش این وابستگی دنبال می‌کند، استفاده کنترل‌شده از شقایق «اُلیفرا» برای تولید مواد اولیه دارویی است. وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو از سال ۱۴۰۲ درخواست ایجاد این ظرفیت را مطرح کرده‌اند و در سال جاری نخستین کشت آزمایشی این گیاه در سطح نزدیک به ۱۰ هکتار از اراضی دولتی انجام شده است.
محمدمهدی برومندی، معاون باغبانی وزیر جهاد کشاورزی، اعلام کرده کشور سالانه حدود ۳۰ تن مورفین و پنج تن تبائین برای تولید دارو نیاز دارد. نتایج آزمایش‌های انجام‌شده روی محصول نخست نیز نشان داده که شقایق اُلیفرا ظرفیت مناسبی برای تأمین مواد اولیه صنایع دارویی دارد و برنامه‌ریزی برای کشت پاییزه آن در مناطق مستعد در حال انجام است.
بنابراین، کشت اُلیفرا قرار نیست کمبود امروز داروخانه‌ها را یک‌شبه برطرف کند؛ این طرح بیشتر یک راهکار میان‌مدت و بلندمدت برای ایجاد منبع داخلی و پایدار مواد اولیه داروهای نارکوتیک از جمله مورفین و کدئین است.
در کوتاه‌مدت اما سازمان غذا و دارو تأمین ماده اولیه، تولید و موجودی استامینوفن کدئین را رصد می‌کند و اعلام کرده در صورت نیاز، واردات ماده اولیه یا فرآورده نهایی نیز می‌تواند یکی از ابزارهای مدیریت تأمین باشد. همزمان، توزیع داروهای حاوی کدئین در سامانه تیتک پایش می‌شود تا عرضه خارج از الگوی تعیین‌شده کنترل شود.
به این ترتیب، ماجرای استامینوفن کدئین فقط داستان کمبود یک قرص در داروخانه‌ها نیست؛ این کمبود، نشانه‌ای از یک گره بزرگ‌تر در زنجیره تأمین داروست؛ زنجیره‌ای که از ماده اولیه و ارز و واردات آغاز می‌شود و تا تولید، توزیع و نظارت بر مصرف ادامه دارد.