مراقبت از سالمندان در تنگنای کمبود نیرو و گرانی خدمات
افزایش امید به زندگی و رشد جمعیت سالمندان در کشور طی سالهای اخیر، نیاز به خدمات مراقبتی را افزایش داده است اما عرضه این خدمات متناسب با افزایش تقاضا رشد نکرده است.
مریم ماههاست که برای پیدا کردن یک پرستار برای مادر سالمندش به هر دری زده. از سپردن به دوستان و آشنایان تا تماس با موسسات ارایه خدمات پرستاری به سالمندان. اما هنوز نتوانسته پرستار مناسب برای مادر 80 ساله اش پیدا کند. کسی که در زمینه پرستاری از سالمندان سابقه کار داشته، از سوی دیگر قابل اعتماد باشد. مهم تر از همه اینکه بتوان از پس هزینههای سنگین پرداخت حقوق آن پرستار برآمد.
بسیاری از سالمندان به دلیل بیماریهای مزمن، محدودیت حرکتی یا زندگی در تنهایی، به مراقبت روزانه یا شبانهروزی نیاز دارند. چگونگی مواجه جامعه با پدیده سالخوردگی جمعیت و کسب آمادگی لازم برای ارایه خدمترسانی به سالمندان، اخیرا جزو دغدغههای نظام سلامت نیز قرار گرفته است. کمبود پرستار سالمندان بی ارتباط با کمبود پرستار در مراکز درمانی نیست. معضلی که هنوز اقدام موثری از سوی نظام سلامت برای رفع آن صورت نگرفته است. از این رو مسئولیت مراقبت از سالمندان اغلب بر عهده فرزندان آنهاست.
مشکل فقط کمبود پرستار نیست
نسترن زنی میانسال است که به تنهایی از پدر و مادر سالمندش مراقبت میکند. پدر85 سالهاش برای انجام امور شخصی نیاز به پرستار دارد و هر چند وضعیت سلامت مادرش بهتر است، اما برای امور خانه مانند نظافت و آشپزی نیازمند کمک است. نسترن می گوید:«پدرم به تنهایی قادر به رفتن به دستشویی، استحمام و ... نیست، من هم به دلیل کمر درد نمیتوانم به او کمک کنم. برای همین مدتی است، به دنبال پرستار میگردم. چند نفری هم آمدند، اما هنوز نتوانستم، پرستار مناسبی پیدا کنم.» او ادامه میدهد: «مشکل فقط کمبود پرستار نیست؛ اعتماد کردن به فردی که قرار است، ساعتهای طولانی در کنار سالمند حضور داشته باشد هم راحت نیست...» جدا از اینکه اعتماد به پرستار خانگی برای مراقبت از سالمندان نگرانی اغلب متقاضیان است، بررسی سوابق کاری، اطمینان از مهارتهای مراقبتی و همچنین توانایی برقراری ارتباط مناسب با سالمند، فرایند انتخاب را پیچیدهتر نیز میکند.
موسسات اعزام پرستار به منزل که از وزارت بهداشت مجوز دارند، میگویند که نیروها را احراز هویت میکنند و از آنها مدارک شناسایی و برگه عدم اعتیاد میگیرند. زمانی، مدیر یکی از مراکز میگوید آنها باید اسامی و مشخصات سه نفر معرف را هم اعلام کنند: «به غیر از این موارد، برخی نیروها سال هاست که با ما همکاری دارند و رضایت افراد قبلی تضمینی بر عملکرد مثبت و قابل اعتماد بودن آنان است.»
سالمندان از نظر نیازهای مراقبتی با هم متفاوتاند. بعضی از آنها برای امور شخصی مانند راه رفتن، غذا خوردن و... به کمک فرد دیگری نیازمندند و بعضی که به آنان سالمندان مستقل میگویند، خودشان قادر به انجام کارهای شخصیشان هستنداما نیازمند کسانی هستند که مثل سایه با آنها باشند، مراقبشان باشند و در انجام کارها به آنان کمک کنند تا مثلا زمین نخورند. این گروه نیازمند افرادی به نام «مراقبان با تجربه» هستند که وظیفهشان یادآوری داروهای شخص سالمند، انجام کارهای خانه مانند آشپزی، نظافت و... است.
از نظر مراکز اعزام پرستار به منزل، وظایف پرستاران سالمندان هم تقسیمبندی شده است. اول نرسها که تحصیلات دانشگاهی و سابقه کار در بیمارستانها را دارند، برای سالمندانی اعزام میشوند که نیاز به اقدامات بالینی از قبیل گذاشتن اکسیژن، ساکشن و اقداماتی از این دست دارند. گروه دوم «کمک بهیاران» هستند که مدرک کمکبهیاری و سابقه کار در بیمارستان دارند. آنان به بیمارانی که به وسیله لوله تغذیه می شوند، کمک میکنند و همچنین کار تعویض سوند و پوشک بیماران را نیز انجام میدهند. دسته سوم مراقبان با تجربه هستند؛ افرادی که مداخلات درمانی نمیکنند، اما در کنار بیمار هستند و اموری همچون استحمام بیمار، آشپزی و کمک در امور منزل را برعهده دارند.
هزینههای کمرشکن پرستار سالمندان
پیدا کردن پرستار مورد اعتماد اما پایان ماجرا نیست. هزینههای کمرشکن این افراد آن هم در شرایط اقتصادی فعلی از عهده هر کسی بر نمی آید. به خصوص پرستار تمام وقت که تأمین هزینه آن برای بسیاری از مردم تقریبا غیرممکن شده است. برای مثال هزینه یک مراقب با تجربه در تهران برای روزانه هشت ساعت کار، هر روز به جز جمعه ها ماهیانه 32 میلیون تومان است. مراقبینی که شبانه از بیمار نگهداری می کنند، برای 12 ساعت کار بین 36 تا 38 میلیون تومان دریافت می کنند. عواملی همچون وزن بیمار، بی قراری های شبانه که شامل تعداد دفعات بیدار شدن طی شب هاست، بر قیمت دریافتی مراقب تاثیر گذار است. حال اگر خانواده ای بخواهند، برای والدین سالمند خود پرستار شبانه روزی بگیرند، می بایست ماهیانه 40 میلیون تومان هزینه کنند. هزینه نرس ها که تحصیلات دانشگاهی دارند، اما متفاوت است. هفت میلیون تومان برای تنها یک روز. به اینها باید هزینه یک پایه حقوق مراقبین یا پرستاران را که هر شش ماه یکبار بایستی به موسسه خدمات پرستاری به عنوان فرانشیز پرداخت شود، نیز افزود. رقمی که طبق روال این موسسات بر عهده کارفرماست. اگر به این ارقام هزینه های جانبی درمانی سالمند را اضافه کنید. به ارقامی خواهید رسید که سر به فلک می کشد.
ضرورت تربیت نیروهای آموزش دیده برای مراقبت از سالمندان
یکی از مسائل مهم در حوزه پرستاری از سالمندان آموزش است. مدیر یکی از موسسات اعزام پرستار در این زمینه میگوید: «مجموعه ما دارای یک مرکز فنی حرفهای برای آموزش داوطلبان کار نگهداری از سالمندان است تا آنان با آمادگی کامل وارد بازار کار شوند.» در این میان بعضی از موسسات اعزام پرستار، مجوزهای لازم را از وزارت بهداشت دریافت نکردهاند. این موضوع باعث شده تا در میان پرستاران، افراد آموزشندیده به عنوان پرستار باتجربه، وارد عرصه پرستاری از سالمندان شوند. آسیبهای ناشی از این پدیده، انجام ناقص مسئولیتها از طرف بعضی پرستاران است. مواردی همچون صحبت با تلفن همراه نزدیک بیمار و غیبت بدون هماهنگی با کارفرما، از گلایههایی است که از طرف سرپرستان یا سالمندان مطرح میشود.
ضرورت برنامهریزی برای مراقبتهای سالمندان از سوی نظام سلامت
در شرایطی که جمعیت سالمند ایران رو به افزایش است، بخش بزرگی از مسئولیت مراقبت از سالمندان در ایران همچنان بر عهده خانوادههاست. احمد دلبری، رئیس انجمن علمی سالمندشناسی و طب سالمندان ایران با اشاره به سرعت بالای پیر شدن جمعیت کشور هشدار داده است که طی ۲۰ سال آینده جمعیت سالمندان ایران بیش از دو برابر خواهد شد. به گفته او، «افزایش سریع جمعیت سالمندان، ضرورت توسعه خدمات مراقبتی، تربیت نیروی متخصص و برنامهریزی برای پاسخگویی به نیازهای این گروه را دوچندان کرده است. وی تأکید میکند که سالمندی دیگر صرفاً یک موضوع خانوادگی نیست و به یکی از مسائل مهم نظام سلامت و رفاه اجتماعی کشور تبدیل شده است.»
در این میان می توان از تجربه ژاپن و کشورهای اسکاندیناوی بهره گرفت که تلاش کردهاند با «نظام بیمه مراقبت بلند مدت» و ایجاد «مراکز خدمات محله محور» شرایطی فراهم کنند تا سالمندان و خانواده آنان بتوانند، ضمن استفاده از خدمات پرستاری و توانبخشی از حمایت های اجتماعی نیز برخوردار شوند. حمایت هایی که مشکل انزوای اجتماعی سالمندان را که یکی از مهم ترین مشکلات در سنین سالمندی است، مرتفع خواهد کرد.