چالشهای پیشروی طرح جدید کالابرگ
طرح کالابرگ چهار میلیونی برای همه دهکها که با هدف ترمیم قدرت خرید و حذف رانت ارزی طراحی شده، برنامه دولت برای بهبود معیشت مردم است اما همزمان نگرانیهایی درباره آثار تورمی، محدودیت انتخاب و چالشهای اجرایی آن مطرح است.
شورای اطلاعرسانی دولت جزییات طرح جدید بهبود معیشت مردم در پی حذف ارز ترجیحی را اعلام کرد. در این طرح به ازای هر نفر یک میلیون تومان به حساب سرپرست خانوارهای کشور واریز میشود. در مرحلهی اول طرح، اعتبار چهار ماه به صورت یکجا در حساب افراد پیشبینی شده و پس از کسر ماه اول، باقیمانده آن به صورت ماهیانه ادامه خواهد یافت. خانوارها از بیستم دی ماه میتوانند با مراجعه به 268 هزار فروشگاه در سراسر کشور به نسبت اعتبار ماه اول خرید کنند. کالاهای مشمول این طرح شیر، پنیر، ماست، گوشت قرمز، گوشت مرغ، تخممرغ، برنج، روغن مایع، ماکارونی، قند و شکر و حبوبات است. هدف این طرح، انتقال یارانه کالاهای اساسی از ابتدای زنجیره به انتهای زنجیره عنوان شده که از محورهای بودجه سال جاری است. دولتمردان عنوان میکنند این طرح به دنبال کاهش نااطمینانی، ثبات دورهای قیمت و بهبود برنامهریزی تولید و انتقال همه منافع به مصرفکننده نهایی است.
به نظر میرسد با توجه به شرایط معیشتی مردم، دولت با اجرای این طرح در پی ترمیم قدرت خرید مردم است. از چهار منظر میتوان این طرح را مثبت ارزیابی کرد که در ادامه به آنها پرداخته میشود.
حفظ قدرت خرید و انتقال یارانه به مصرفکننده نهایی
حمایت گسترده از معیشت مردم یکی از نکات مثبت این طرح است. بر اساس اعلام دولت طرح مذکور تمامی مردم را بدون توجه به دهک درآمدی پوشش میدهد. این امر قدرت خرید خانوارها را در برابر تورم کالاهای اساسی حفظ یا تثبیت میکند.
انتقال مستقیم یارانه به مصرفکننده نهایی یکی از نکات مهم طرح است. دولت ادعا میکند برخلاف گذشته که یارانه به واردکنندگان و تولیدکنندگان داده میشد، در این طرح قرار است یارانه به مصرفکننده نهایی برسد. این کار رانت و فساد ناشی از ارز چند نرخی را کاهش میدهد و منافع را کامل به مصرفکننده منتقل میکند.
تلاش در جهت حفظ امنیت غذایی
دولت اعلام کرده در جهت حفظ امنیت غذایی و دریافت کالری مورد نیاز خانوار، اعتبار فقط برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی قابل استفاده است تا در پی اجرای طرح، حداقل کالری استاندارد خانوارها تأمین شود. همچنین دولت در این طرح، اعتبار چهار ماه اول (چهار میلیون تومان به ازای هر نفر) را به صورت یکجا شارژ کرده تا مردم از هفته آینده بتوانند بدون پرداخت نقدی خرید کنند. اعتبار مصرفنشده هم به ماه بعد منتقل میشود و سوخت نمیشود. لازم به ذکر است این اعتبار جدا از یارانه نقدی ۳۰۰ یا ۴۵۰ هزار تومانی است. عدم تداخل با یارانه نقدی یکی دیگر از نکات مثبت این طرح است که میتواند برای مردم امنیت روانی در پی داشته باشد.
هر چند نکات یاد شده از نکات مثبت این طرح به شمار میروند اما به نظر میرسد چالشهای پیشروی این طرح از نکات مثبت آن پیشی خواهد گرفت. این موارد را میتوان به سه دسته طبقهبندی کرد؛ آثار تورمی، نبودن قدرت انتخاب و شکلگیری بازار سیاه و چالشهای اجرایی.
آثار تورمی
تجربه دو دهه گذشته نشان میدهد که پرداخت یارانه چه به صورت نقدی و چه به صورت غیرنقدی میتواند تبعات بودجهای برای دولت داشته باشد، اگر منابع تامین یارانه از قبل مشخص نشده باشد. طی سالهای گذشته بخشی از این منابع توسط استقراض از بانک مرکزی تامین شده که پایه پولی و درنهایت تورم را افزایش داده است. با افزایش تورم، قدرت خرید یارانه به مرور کاهش مییابد و طرح از هدف اصلی خود - که ترمیم قدرت خرید مردم است - دور میشود. یک حساب سرانگشتی نشان میدهد دولت در این مرحله 348 هزار میلیارد تومان (همت) اعتبار برای اجرای این طرح در نظر گرفته است. این در حالی است که درآمدهای نفتی (واگذاری داراییهای سرمایهای) مصوب بودجه سال جاری معادل 930 هزار میلیارد تومان (همت) است. به عبارت بهتر، دولت بیش از یکسوم درآمدهای نفتی امسال را به تامین اعتبار این طرح اختصاص داده است. از طرف دیگر رقم مصوب بودجه عمرانی (تملک دارایی سرمایهای) در قانون بودجه سال جاری معادل 600 هزار میلیارد تومان (همت) است. درواقع دولت بیش از نیمی از بودجه عمرانی مصوب در سال جاری را برای مرحله اول این طرح هزینه کرده است.
بررسی جداول منابع و مصارف قانون بودجه سال جاری نشان میدهد تراز عملیاتی (کسری بودجه) امسال بیش از 1800 هزار میلیارد تومان (همت) است که به طور قطع با اجرای این طرح افزایش خواهد یافت و طی ماههای آینده باید منتظر آثار تورمی اجرای این طرح بود. از آنجا که دولت متعهد شده در صورت افزایش تدریجی قیمتها (بر اساس ستاد تنظیم بازار)، اعتبار کالابرگ را افزایش دهد تا قدرت خرید مردم جبران شود، این کسری میتواند آثار تورمی بیشتری در پی داشته باشد.
نبودن قدرت انتخاب
نکته مهم دیگر، محدودیت در انتخاب است. اعتبار کالابرگ فقط برای کالاهای مشخص قابل استفاده است و نمیتوان آن را نقدی برداشت کرد یا برای نیازهای دیگر (مثل اجاره یا درمان) صرف کرد. حتی نمیتوان این اعتبار را برای کالاهای غیراساسی مانند میوه، سبزیجات تازه، مواد شوینده، پوشاک یا حتی برخی پروتئینهای جایگزین استفاده کرد. این امر سبب انتقاد برخی کارشناسان شده و عدهای آن را شبیه کوپن دوران جنگ میدانند. با توجه به ویژگیهای متفاوت خانوارها، این محدودیت ممکن است برای برخی از آنها مفید نباشد و به ایجاد بازار سیاه بینجامد. این محدودیت برای جلوگیری از سوءاستفاده و اطمینان از صرف پول در کالاهای اساسی طراحی شده اما برای بسیاری از خانوارهای کمدرآمد مشکلساز است.
به دلیل همین عدم آزادی انتخاب، بلافاصله پس از شروع طرح، بازار سیاه فروش امتیاز کالابرگ در شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین راه افتاده است. برخی خانوارها امتیاز خود را (مثلاً برای یک خانواده ۵ نفره، ۲۰ میلیون تومان اعتبار ۴ ماهه) با تخفیف (مثل ۱۵ میلیون تومان نقدی) میفروشند. خریداران معمولا صاحبان فروشگاهها یا افرادی هستند که میتوانند کالاها را بخرند و بعدا بفروشند. این پدیده نشان میدهد که برای بخشی از مردم، نیاز به پول نقدی فوریتر از خرید کالاهای اساسی است و محدودیت طرح، اهداف حمایتی آن را تضعیف میکند.
در مقابل، دولت استدلال میکند که این محدودیتها لازم است تا یارانه مستقیما به مصرفکننده برسد، رانت حذف شود و امنیت غذایی تضمین شود اما کارشناسان اقتصادی معتقدند این رویکرد پدرسالارانه است و آزادی انتخاب را از مردم میگیرد؛ درحالیکه یارانه نقدی انعطاف بیشتری داشت.
چالشهای اجرایی
این طرح با وجود مزایای معیشتی، در مراحل اولیه با چند چالش عملیاتی روبهرو بوده است. بر اساس گزارشهای رسمی و تجربیات مردمی، اصلیترین مشکلات به شرح زیر هستند:
الف) پیچیدگیهای اجرایی و تأخیر در شروع: دولت اعلام کرده که برنامهریزی برای این طرح مدتها طول کشیده و به دلیل پیچیدگیهای فنی، هماهنگی بین دستگاهها (مثل بانک مرکزی، وزارت اقتصاد، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت رفاه) و اصلاح نرخ ارز کالاهای اساسی، اجرا از دی ماه شروع شد.
ب) مشکلات فنی و اختلال در سامانهها: در ساعات اولیه سامانههای استعلام اعتبار (مثل ربات در پیامرسان بله، کد دستوری یا اپلیکیشن شما) دچار اختلال و قطعی شدند. بسیاری از مردم نتوانستند اعتبار شارژشده را چک یا فروشگاههای متصل را پیدا کنند.
ج) تأخیر در شارژ اعتبار برای برخی خانوارها: هرچند وزیر رفاه اعلام کرد اعتبار برای ۸۰ میلیون نفر شارژ شده اما گزارشهایی وجود دارد که در استعلام افراد مشمول، این اعتبار نشان داده نمیشود. این مسئله به ویژه برای کسانی که دهک درآمدی آنها تغییر کرده وجود دارد.
د) محدودیتهای فروشگاهها و زیرساختها: بیش از ۲۶8 هزار فروشگاه به این طرح متصل هستند اما در برخی مناطق روستایی یا شهرهای کوچک، فروشگاههای کافی یا دستگاههای POS مناسب وجود ندارد.
حمایت معیشتی در سایه چالش تامین منابع و مدیریت تورم
طرح کالابرگ چهار میلیونی با هزینه 348 هزار میلیارد تومانی که بیش از یکسوم درآمدهای نفتی مصوب دولت در سال جاری است، حمایت معیشتی گستردهای از تمامی مردم فراهم میکند اما محدودیت شدید در آزادی انتخاب مصرفکننده، خطر ایجاد تورم و چالشهای اجرایی اولیه، موفقیت بلندمدت آن را با تردید روبهرو کرده است. هر چند به نظر میرسد این طرح تلاشی از سوی دولت چهاردهم برای حمایت هدفمند از معیشت مردم است اما موفقیت آن به چگونگی تامین منابع طرح و مدیریت تورم بستگی دارد.