چالشهای «بیماری شیرین» در روزهای تلخ جنگ
در میانه بحرانهای جنگی جایی که استرس و نااطمینانی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل میشود بیماران دیابتی با چالشی دوچندان روبهرو هستند؛ وضعیتی که نهتنها دسترسی به دارو و تغذیه را مختل میکند، بلکه با برهمزدن تعادل هورمونی بدن، کنترل قند خون را به نبردی پیچیده و گاه خطرناک بدل میسازد.
در روزهایی که صدای بحران از هر سو شنیده میشود، اثرات جنگ تنها به ویرانیهای فیزیکی محدود نمیماند. در بدن انسان نیز نبردی پنهان جریان دارد؛ نبردی که برای بیماران مبتلا به دیابت میتواند بهمراتب پیچیدهتر و خطرناکتر باشد. استرسهای شدید، نااطمینانی و اختلال در زندگی روزمره، تعادل ظریف متابولیک را بر هم میزند و کنترل بیماریهای مزمن را دشوار میکند. گزارشی از دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران هشدار میدهد که در شرایط بحران، دیابت میتواند به یکی از چالشهای جدی نظام سلامت تبدیل شود؛ چالشی که ریشه آن نهفقط در کمبود دارو، بلکه در واکنش طبیعی بدن به استرس نهفته است.
در موقعیتهای تهدیدآمیز بدن بهطور خودکار وارد وضعیت «جنگ یا گریز» میشود؛ سازوکاری برای بقا که از طریق فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک، بدن را برای مقابله آماده میکند. به گفته علی کریمی، استادیار پرستاری داخلی-جراحی، در این وضعیت هورمونهایی مانند کورتیزول، آدرنالین و نورآدرنالین ترشح میشوند. این هورمونها اگرچه برای بقا ضروریاند اما مستقیماً سطح قند خون را افزایش میدهند.
کورتیزول تولید گلوکز در کبد را بالا میبرد و همزمان حساسیت سلولها به انسولین را کاهش میدهد. آدرنالین نیز آزادسازی سریعتر قند را تحریک میکند. در افراد سالم بدن تا حدی این تغییرات را جبران میکند اما در بیماران دیابتی این تعادل بهراحتی از دست میرود. استرس، بسته به نوع دیابت، اثرات متفاوتی بر بدن دارد. در مبتلایان به دیابت نوع یک افزایش ناگهانی قند خون شایعتر است؛ هرچند در شرایطی مانند کاهش اشتها یا تأخیر در وعدههای غذایی، خطر افت قند نیز وجود دارد.
در مقابل، بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ معمولاً با افزایش مقاومت به انسولین مواجه میشوند؛ وضعیتی که باعث میشود قند خون در سطوح بالا باقی بماند. در این میان، رفتارهای هیجانی مانند پرخوری یا مصرف غذاهای پرکربوهیدرات، این چرخه را تشدید میکند. برای بیماران دیابتی در شرایط جنگی، مسئله تنها استرس نیست. مجموعهای از عوامل بهطور همزمان کنترل بیماری را مختل میکند؛ اختلال در دسترسی به دارو و انسولین، تغییر الگوی تغذیه و افزایش مصرف غذاهای کنسروی، بیخوابی و افزایش سطح هورمونهای استرس و کاهش یا افزایش ناگهانی فعالیت بدنی.
این عوامل در کنار هم، میتوانند نوسانات شدید قند خون را رقم بزنند؛ نوساناتی که گاه از کنترل بیمار و حتی سیستم درمانی خارج میشود. با وجود این شرایط، متخصصان تأکید میکنند که کنترل دیابت در بحران غیرممکن نیست، اما نیازمند دقت و انضباط بیشتری است. تمرینهای سادهای مانند تنفس عمیق یا مدیتیشن میتواند به کاهش ترشح هورمونهای استرس کمک کند. همچنین مصرف وعدههای کوچک و پرهیز از قندهای ساده، همراه با استفاده از منابع پروتئینی و مغزها توصیه میشود. افزایش دفعات اندازهگیری قند خون، بهویژه در شرایط بیثبات، برای پیشگیری از نوسانات خطرناک ضروری است. همراه داشتن منابع سریع قند، مانند بسته «۱۵–۱۵»، میتواند در مواقع اضطراری نجاتبخش باشد. هرگونه تغییر در دوز انسولین یا دارو باید با نظر پزشک انجام شود.
در میان همه عوامل، دو متغیر کمتر دیدهشده نقش مهمی ایفا میکنند: خواب و اخبار. اختلال در خواب میتواند سطح کورتیزول را افزایش دهد و کنترل قند خون را دشوارتر کند. از سوی دیگر، قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار تنشزا، استرس را بهطور مزمن بالا نگه میدارد. کاهش مصرف کافئین و ایجاد محیطی آرام برای خواب، از جمله توصیههای کلیدی در این زمینه است.
برخی علائم میتوانند نشانه وضعیتهای خطرناک مانند کتواسیدوز دیابتی باشند؛ از جمله تنفس عمیق و سریع، بوی میوهای دهان، تهوع و استفراغ مداوم و گیجی یا کاهش سطح هوشیاری. همچنین اگر قند خون بالاتر از ۳۰۰ باقی بماند و با درمان کاهش پیدا نکند، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است. دیابت در شرایط جنگی، تنها یک بیماری مزمن نیست؛ بلکه به صحنهای از یک نبرد پنهان تبدیل میشود که در آن، استرس، کمبود منابع و بیثباتی زندگی روزمره همزمان علیه بیمار عمل میکنند.