بحران دارو به بازار سیاه رونق داد
فروشندگان بازار غیررسمی دارو میگویند قیمتها بستگی به نوع دارو و موجودی داروخانه دارد و برای بعضی داروها تا ۶۰-۷۰ درصد سود میگیرند. آنها داروهایشان را از واسطههایی میگیرند که گاهی اصلا ندیدهاند و برای تاریخ مصرف دارو هم نمیتوانند ضمانتی بدهند.
بیرون داروخانه جای سوزن انداختن نیست. آنها که دست خالی و مستأصل بیرون میآیند و دنبال تاکسی و موتور میگردند که تا ظهر نشده خودشان را به داروخانههای دیگر برسانند این جملهها را میشنوند: «دارو میخوای؟» «اگر دارو میخوای بگو» «دارو با تاریخ مصرف بالا دارم.»
داروفروشان، جوان و مسن هر کدام گوشه خود را کنار داروخانهها پیدا کردهاند. بعضیها آنقدر در سرما و گرما ایستادهاند، چهرههایی آفتابسوخته دارند. در این سالها یاد گرفتهاند چطور مشتریها را دنبال کنند و در موقعیت مناسب این جملهها را زمزمه کنند. اما تا بفهمند کسی اطلاعاتی درباره کارشان میخواهد، دور میشوند و میگویند ما چیزی نداریم، رانندهایم. و در واقع بعضی از آنها رانندههایی هستند که در کنار جابهجایی مسافران، بهخاطر کسب درآمد بیشتر، دستی هم در بازار دارو دارند. یکیشان رو به همکارانش میگوید صدا و تصویری ضبط نمیکنند، طوری نمیشود. میگوید خیلی از مشتریانش همین مسافرانیاند که به داروخانههای دیگر میروند و دارو هم پیدا نمیکنند: «ما توی ماشین به آنها پیشنهاد میدهیم که دارو هست و قیمتش هم این است و خیلیها میخرند.»
مسئولان، بازار سیاه دارو را انکار نمیکنند اما درباره اینکه داروها چطور به این بازار راه پیدا میکند هم توضیحی نمیدهند. سعید مهرزادی، سرپرست دفتر بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان غذا و دارو، مقابله با بازار سیاه را امری پیچیده میداند و به آتیه آنلاین میگوید: «نظارت بر شبکههای توزیع غیرقانونی دارو فراتر از یک مأموریت سازمانی و موضوعی فرادستگاهی است که هماهنگی چندین نهاد حاکمیتی را میطلبد.» به گفته او علاوه بر سازمان غذا و دارو و معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور، نیروی انتظامی جمهوری اسلامی، قوه قضائیه، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، وزارت اطلاعات، گمرک جمهوری اسلامی ایران، سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر و مرکز ملی فضای مجازی در این زمینه نقشآفرینی میکنند.
زن جوانی از فروشندهها سراغ داروی نایابی برای سرطان پستان را میگیرد: «اگزمستان رو چند میدی؟»
«۶ میلیون و ۵۰۰»
قیمت واقعی دارو کمتر از یک میلیون است. زن شوکه از این اختلاف قیمت میگوید: «تاریخ مصرفش چقدره؟ از کجا مطمئن باشم تقلبی نیست» و از داروهایی میگوید که با لیبل جدید فروخته میشوند. فروشنده میگوید: «ما با جان مردم بازی نمیکنیم. این چیزها برامون مهمه.» اما کمی دورتر و بعد از اینکه زن میرود فروشنده دیگری میگوید خودشان هم به واسطه بالاتر اعتماد میکنند و :«راستش را بخواهید ضمانتی وجود نداره.»
مهرزادی، این موضوع را از پیامدهای بازار غیررسمی میداند: «علاوه بر تحمیل بار مالی سنگین به بیماران، دومین آسیب، خطر مصرف داروهای تقلبی، تاریخ گذشته یا با شرایط نگهداری نامناسب است که سلامت بیماران را مستقیماً تهدید میکند.»
با وجود اینکه ضمانتی برای داروهای بازار آزاد نیست، داروفروشان آزاد مشتری ثابت زیاد دارند. مثل کسی که هر ۴۵ روز از آقای «میم» دارو میخرد: «دارو برای درمان سرطانشه که دو میلیون و 400 هزار تومن بوده و بعد از جنگ 22 میلیون تومنه. چندساله براش میبرم.» گاهی هم وقتی چندبار خبری از بیمار نمیشود، نشانه دیگری است: «خیلی از بیمارهای سرطانی چند نوبت بیشتر دارو نمیخوان و بعد از مدتی فوت میکنن. گاهی پیش میاد داروهایی که بعد فوتشون مونده رو میارن اینجا برای فروش به خودمون.»
آقای «میم» چندین مشتری ثابت دارد: «یکیشون وضع مالی خوبی نداره، هربار دکتر براش داروی خاصی تجویز میکنه یه وام میگیره و بعد قسطاشو میده.»
اگرچه تهیه دارو در این بازار برای بیماران سخت است اما برای فروشندگان آزاد نه: «ما دارو را از واسطه میخریم. چند شماره تلفن داریم. الان هم مثل قدیم نیست که هرکس دارو بخواهد حتما به ناصرخسرو برود، آنجا شاید برای داروهای خاصتری بروند. از همین فروشندهها شماره تلفن میگیریم و بیشتر اوقات نمیدانیم تحویلدهنده دارو چه کسی است. برایمان هم مهم نیست. دارو را برایمان میفرستد و ما هم با یک افزایش قیمت به خریدار میدهیم.»
همین قیمت است که جان بیماران را به لب رسانده: «قیمت بستگی به نوع دارو و موجودی آن در داروخانهها دارد. گاهی روی یک دارو 10 درصد سود میگیریم گاهی 60 تا 70 درصد. داروهایی که هنوز بارکد نخورده ارزانتر است و بیشتر به بازار سیاه میرسد. بعضی واسطهها داروهای خاص را نگه میدارند تا بعدا گرانتر بفروشند. داروهایی که به آخر تاریخ مصرف نزدیک شدهاند ارزانترند.»
سرپرست دفتر بازرسی درباره اینکه منشأ داروهای موجود در بازار غیررسمی کجاست توضیحی نمیدهد اما به رویکرد پیشگیرانه سازمان اشاره میکند: «دفتر بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان غذا و دارو با رویکردی پیشگیرانه و راهحل محور، در حال شناسایی و مسدودسازی گلوگاههای احتمالی نشت دارو از زنجیره رسمی است.»
مشکل اصلی شکاف عرضه رسمی دارو و تقاضای واقعی است
فروشندگان غیرقانونی دارو همیشه میترسند کسی آنها را بشناسد و گرفتار شوند، اما نه آنقدر که کارشان را رها کنند. آقای «نون» چند وقت پیش دستگیر شده و یک میلیارد تومان جریمه داده تا آزاد شود و همین حالا جلوی داروخانه دارو میفروشد.
مهرزادی هم میگوید تجربه نشان داده که جریمههای نقدی بهتنهایی بازدارندگی ندارد: «میزان جریمههای نقدی بر اساس نوع تخلف، حجم داروی احتکارشده و سابقه متخلف تعیین میشود و در موارد شدید میتواند به چندین برابر ارزش کالا برسد.» غیر از جریمه نقدی، تعلیق پروانه فعالیت، ضبط محمولههای احتکارشده و ارجاع پرونده به مراجع قضایی هم در انتظار فروشندگان بازار غیررسمی دارو است.
این مسئول اولویت رسیدگی به این معضل را تقویت تولید داخل، تسهیل واردات مواد اولیه استراتژیک و مدیریت هوشمندانه ذخایر دارویی میداند: «همزمان، بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری به گونهای که هزینههای واقعی تولید پوشش داده شود، انگیزه کاهش انحراف دارو به بازارهای موازی است.»
اما زنجیره تامین مواد اولیه دارویی به گفته سخنگوی سازمان غذا و دارو پس از دو جنگ و تشدید تحریمها با فشارهای بیسابقهای روبهروست. هاشمی در گفتوگو با شهرآرا به تازگی گفته محدودیتهای ناشی از تحریمها، فرآیند سفارشگذاری تا ترخیص کالا را با تأخیرهای چندماهه مواجه کرده و قیمت تمامشده را افزایش داده است.
سرپرست دفتر بازرسی سازمان غذا و دارو هم میگوید مذاکرات برای افزایش بودجه صندوقهای بیمهگر، بهروزرسانی سامانههای قیمتگذاری و تقویت هماهنگی با تولیدکنندگان داخلی ادامه دارد و میتواند زمینهای برای ثبات نسبی در بازار داروهای ضروری را فراهم کند.
از نظر مهرزادی یکی از آسیبهای بازار سیاه، اختلال در دادههای پایش مصرف داروست که برنامهریزی برای تأمین آینده را با چالش روبهرو میکند. وقتی بخشی از مصرف در کانالهای غیررسمی رخ دهد، تخمین دقیق نیاز کشور دشوار میشود.
چند جوان بیست تا سی ساله بین داروفروشان هستند که به نظر بیخیال ایستادهاند اما حواسشان جمع است که آدمهای سرگردان و کلافه و به دنبال دارو را پیدا کنند. یکی از جوانها روی موتور نشسته و وقتی مطمئن میشود قرار نیست اسمی از او برده شود کمکم از داروفروشی میگوید: «نمیدانم چطور آمدم توی این کار. به پیشنهاد دوستانم دو سه بار دارو فروختم و دیدم پولش از پیک موتوری بیشتر است. باید خرج خانوادهام را بدهم. اما دلم میخواهد شغل آبرومندی داشته باشم.» دوستانش هم نزدیک میآیند؛ معتقدند داروفروشی موقت است و به دنبال شغل دیگری هستند. به قول خودشان این شغلی کاذب و با ریسک بالاست که درآمد اصلیاش برای واسطه اصلی است.
با وجود آشکار بودن بازار سیاه دارو و فعالیت آزادانه فروشندگانی که مویرگهایی از شبکهای وسیعترند، هنوز اقدام اثرگذاری برای بازگرداندن دارو به شبکه قانونی توزیع انجام نشده است. پیشنهاد سرپرست دفتر بازرسی سازمان غذا و دارو برای ریشهکنی بازار غیررسمی دارو به عرضه و تقاضا مربوط میشود: «تجربه نشان داده بازار سیاه در شرایطی رشد میکند که شکاف بین عرضه رسمی و تقاضای واقعی وجود دارد. بنابراین، راهکار اصلی، کاهش این شکاف از طریق تأمین پایدار داروهای ضروری است.»