خزر در سراشیبی سقوط؛ از دست رفتن ۲۳ هزار کیلومترمربع از سطح دریا
دریای خزر در سالهای اخیر با روند نگرانکننده کاهش تراز آب مواجه بوده است؛ روندی که به گفته رئیس سازمان هواشناسی کشور، تنها ناشی از کاهش بارش نیست و مجموعهای از عوامل اقلیمی، افزایش دما و تبخیر، کاهش ورودی رودخانهها و دخالتهای انسانی در آن نقش دارند.
به گزارش آتیهآنلاین، سحر تاجبخش در مراسم بزرگداشت روز ملی دریای خزر با اشاره به دادههای علمی سازمان هواشناسی کشور طی ۵۰ سال گذشته گفت: دمای هوا در هر دهه حدود ۰.۴ درجه سانتیگراد افزایش یافته، میزان بارش سالانه حدود یک میلیمتر کاهش داشته و تبخیر و تعرق نیز سالانه ۴ تا ۵ میلیمتر افزایش یافته است؛ شرایطی که حوضه خزر نیز از آن مستثنی نیست.
رئیس سازمان هواشناسی کشور با بیان اینکه تغییرات خزر تنها تابع شرایط خود دریا نیست، اظهار کرد: خزر بزرگترین پهنه آبی جهان است و تغییرات آن تحت تأثیر شرایط اقلیمی حوضه آبریز وسیعی در شمال ایران و قفقاز، بهویژه حوضه رودخانهای قرار دارد. بنابراین برای شناخت آینده این پهنه آبی باید همزمان دما، بارش، آورد رودخانهها و تراز آب مورد بررسی قرار گیرد.
به گزارش ایسنا، تاجبخش با اشاره به مطالعات انجامشده درباره تغییرات دمایی منطقه خزر افزود: بررسی دادههای سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴ روند گرمایش قابل توجهی را در منطقه نشان میدهد و افزایش دما، بهویژه در فصل گرم، میتواند موجب افزایش تبخیر و تشدید تنش آبی شود.
کاهش تراز آب؛ از افت بارش تا افزایش تبخیر
به گفته تاجبخش، تراز آب خزر از اواسط دهه ۱۹۹۰ وارد روند نزولی مشخصی شده و از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط آب دریاها در دهه ۱۹۹۰، به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر این سطح در سالهای اخیر رسیده است. میانگین تراز آب خزر در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۸.۹۹ متر زیر سطح متوسط آب دریاها گزارش شده و شواهد سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز از ادامه کاهش تراز حکایت دارد.
او تأکید کرد که افت تراز آب خزر را نمیتوان فقط به کاهش بارش نسبت داد. افزایش دمای آب و هوا و در نتیجه افزایش تبخیر، در کنار کاهش آورد رودخانههای ورودی، از عوامل مهم این روند هستند. رودخانه ولگا نیز که بخش عمده آب ورودی خزر را تأمین میکند، نقش تعیینکنندهای در تراز این دریا دارد. متوسط بلندمدت آورد رودخانههای ورودی حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد شده، اما این رقم در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب کاهش یافته است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور در ادامه با هشدار نسبت به پیامدهای این روند گفت: بر اساس یک مطالعه جدید، از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع، معادل حدود ۵.۵ درصد از سطح خزر، از دست رفته و حجم آب آن نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.
تاجبخش هشدار داد که ادامه کاهش تراز آب میتواند به عقبنشینی خط ساحلی، کاهش مساحت تالابهای ساحلی، افزایش شوری، تهدید زیستبومهای آبی و مشکلات جدی برای کشتیرانی، شیلات و تأسیسات ساحلی منجر شود.
او همچنین گفت مدلهای اقلیمی، کاهش قابل توجه تراز آب خزر در دهههای آینده را پیشبینی میکنند و بسته به سناریوی انتشار و مدل مورد استفاده، کاهش چند متری تا بیش از ۸ تا ۱۴ متر تا پایان قرن محتمل است. تاجبخش تأکید کرد پایش مشترک کشورهای حاشیه خزر، استفاده از دادههای ماهوارهای و ایجاد سامانه منطقهای برای رصد تراز آب، دما، تبخیر و ورودی رودخانهها برای مدیریت آینده این پهنه آبی ضروری است.