خزر در سراشیبی عقبنشینی؛ واکنش پنج کشور ساحلی برای نجات بزرگترین دریاچه جهان
کاهش شتابگرفته تراز آب دریای خزر، پنج کشور ساحلی را به تدوین برنامهای مشترک برای سازگاری با این بحران و حفاظت از بزرگترین دریاچه جهان واداشته است.
به گزارش آتیه آنلاین، دریای خزر، بزرگترین دریاچه بسته جهان، سالهاست با چالشهای زیستمحیطی متعددی مانند آلودگی، صید بیرویه و تخریب زیستگاهها دست و پنجه نرم میکند، اما اکنون تهدیدی بزرگتر از همه این مشکلات، آینده این پهنه آبی را نشانه گرفته است؛ افت شتابگرفته تراز آب. روندی که نهتنها چهره سواحل را تغییر داده، بلکه زنگ خطر را برای اقتصاد، تنوع زیستی و امنیت زیستمحیطی منطقه به صدا درآورده است.
در همین راستا، ایران و چهار کشور دیگر حاشیه دریای خزر در چارچوب کنوانسیون تهران، تدوین یک برنامه اقدام منطقهای را در دستور کار قرار دادهاند؛ برنامهای که هدف آن افزایش تابآوری کشورهای ساحلی در برابر پیامدهای کاهش سطح آب و مدیریت مشترک این بحران است.
عقبنشینی خزر؛ بحرانی که سرعت گرفته است
اگرچه نوسان تراز آب دریای خزر در طول تاریخ پدیدهای طبیعی محسوب میشود، اما کارشناسان معتقدند سرعت کاهش سطح آب در سالهای اخیر بیسابقه بوده است.
بررسیهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد از سال ۱۳۷۴ تاکنون سطح آب خزر حدود ۲.۵ متر کاهش یافته است، اما نکته نگرانکننده اینجاست که حدود یک متر از این کاهش تنها در چهار تا پنج سال اخیر رخ داده است؛ موضوعی که نشان میدهد روند افت تراز آب شتاب گرفته و آثار آن بهتدریج در سواحل پنج کشور نمایان شده است.
در بسیاری از مناطق، خط ساحلی دهها متر عقب رفته، اسکلهها و بنادر با کاهش عمق آب مواجه شدهاند و صیادان برای رسیدن به آب باید مسافت بیشتری را طی کنند. در کنار این مسائل، تالابهای ساحلی نیز بهتدریج در حال خشک شدن هستند.
تغییرات اقلیمی؛ عامل اصلی بحران
بر اساس مطالعات مشترک کشورهای حاشیه خزر، مهمترین علت کاهش تراز آب، تغییرات اقلیمی است.
افزایش دمای هوا، رشد میزان تبخیر، کاهش بارندگی و کاهش آورد رودخانههای منتهی به خزر، بهویژه رود ولگا که حدود ۸۰ درصد آب ورودی این دریا را تأمین میکند، مهمترین عوامل این روند محسوب میشوند.
بررسیهای انجام شده همچنین نشان میدهد دبی رود ولگا در یک قرن گذشته حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یافته است؛ مسئلهای که مستقیماً بر تراز آب خزر تأثیر گذاشته است.
تهدیدی برای محیط زیست و اقتصاد منطقه
کاهش سطح آب تنها یک تغییر جغرافیایی نیست؛ این پدیده میتواند زنجیرهای از پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی را به همراه داشته باشد.
تالابهای ساحلی که محل تخمریزی بسیاری از آبزیان و استراحتگاه پرندگان مهاجر هستند، با خشک شدن تدریجی کارکرد طبیعی خود را از دست میدهند. گونههایی مانند ماهیان خاویاری و فک خزری نیز بیش از گذشته در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
از سوی دیگر، کاهش عمق آب فعالیت بنادر، حملونقل دریایی، صنعت شیلات و گردشگری ساحلی را با مشکلات جدی مواجه کرده است. افزایش هزینه لایروبی بنادر و محدود شدن فعالیتهای اقتصادی وابسته به دریا از دیگر پیامدهای این بحران است.
برنامه مشترک پنج کشور برای نجات خزر
امید صدیقی، مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، از تدوین پیشنویس برنامه اقدام منطقهای میان پنج کشور ساحلی خبر داده است.
به گفته وی، این برنامه از سال گذشته در قالب کنوانسیون تهران تهیه شده و تاکنون دو بار برای بازبینی در اختیار کشورهای عضو قرار گرفته است. قرار است نسخه نهایی آن در هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران (COP7) که امسال در تهران برگزار میشود، تصویب شود.
در مرحله نخست، همه اطلاعات و مطالعات هیدرولوژیک، اقلیمی و زیستمحیطی کشورهای ساحلی گردآوری و در قالب یک بانک اطلاعاتی مشترک تبادل خواهد شد.
پس از آن، ارزیابی ریسک، مدلسازی تغییرات اقلیمی و تهیه نقشههای آسیبپذیری در دستور کار قرار میگیرد تا بر اساس سناریوهای مختلف، برنامههای سازگاری و مدیریت بحران تدوین شود.
پیشبینی وضعیت خزر تا سال ۱۴۲۴
مطالعات ملی نیز همزمان با برنامه منطقهای در حال انجام است.
به گفته مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست، مدلهای پیشبینی تا سال ۲۰۵۰ میلادی (۱۴۲۴ شمسی) نشان میدهد روند کاهش تراز آب خزر ادامه خواهد داشت.
بر اساس دو سناریوی خوشبینانه و بدبینانه، سطح آب خزر ممکن است تا تراز منفی ۳۰.۵ یا حتی منفی ۳۲.۵ متر کاهش پیدا کند؛ یعنی حدود چهار متر پایینتر از وضعیت کنونی.
بر همین اساس، دستگاههای اجرایی موظف شدهاند برنامههای خود را بر پایه بدبینانهترین سناریو تدوین کنند تا در صورت ادامه روند فعلی، آمادگی لازم برای مدیریت بحران وجود داشته باشد.
برنامه ملی؛ از حفاظت سواحل تا مدیریت بنادر
همزمان با تدوین برنامه منطقهای، ایران نیز برنامه اقدام ملی را تهیه کرده است.
این برنامه نزدیک به ۱۰۰ اقدام پیشنهادی داشت که پس از بازنگری، به ۲۵ اقدام اولویتدار کاهش یافت.
از مهمترین محورهای این برنامه میتوان به جلوگیری از تصرف و تخریب اراضی ساحلی تازه آزادشده، تهیه نقشههای پهنهبندی خطر، اجرای کاداستر اراضی ساحلی، مدیریت یکپارچه نواحی ساحلی، ایجاد سامانه پایش یکپارچه محیط زیست، بهبود مدیریت پسماند، اجرای لایروبی هدفمند بنادر، افزایش تابآوری زیرساختهای حملونقل و تهیه برنامه مدیریت ریسک سواحل اشاره کرد.
همچنین سازمان حفاظت محیط زیست موظف شده است زیستگاههای حساس دریای خزر را بازنگری و سامانه یکپارچه پایش آلودگیهای این دریا را راهاندازی کند.
مدیریت آب و کاهش انتشار گازهای گلخانهای
کارشناسان معتقدند سازگاری با کاهش تراز آب، بدون اصلاح مدیریت منابع آب امکانپذیر نیست.
در برنامه اقدام منطقهای بر کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، مدیریت حوضههای آبریز، افزایش ورودی آب به خزر و بهویژه توجه به مدیریت رودخانه ولگا تأکید شده است.
در کنار این اقدامات، کاهش انتشار گازهای گلخانهای، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و کنترل روند گرمایش زمین نیز از راهکارهای اساسی برای کاهش شدت این بحران عنوان شده است.
آینده خزر در گرو همکاری منطقهای
کارشناسان تأکید میکنند بحران کاهش تراز آب دریای خزر، موضوعی نیست که یک کشور بهتنهایی بتواند آن را مدیریت کند. آینده این پهنه آبی به همکاری مستمر پنج کشور ساحلی، تبادل اطلاعات، اجرای برنامههای مشترک و تصمیمهای هماهنگ وابسته است.
اگرچه بخش مهمی از این بحران ریشه در تغییرات اقلیمی جهانی دارد، اما مدیریت صحیح منابع آب، حفاظت از زیستگاههای ساحلی، جلوگیری از تخریب اراضی و برنامهریزی برای سازگاری با شرایط جدید میتواند از شدت پیامدهای آن بکاهد.
دریای خزر امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تصمیمهای مشترک و اقدامات عملی است؛ زیرا ادامه روند فعلی نهتنها اکوسیستم این دریا، بلکه معیشت میلیونها نفر از ساکنان سواحل آن را نیز با تهدیدی جدی روبهرو خواهد کرد.