خزر عقب مینشیند، زمینهای تازه پدیدار میشوند؛ هشدار درباره تصرف اراضی جدید
کاهش شتابان تراز آب خزر و افزایش سرعت پسروی آن، علاوه بر تهدید زیستبومهای ساحلی، زمینهای تازهای را آشکار کرده که طبق قانون متعلق به دولت هستند و تصرف یا ساختوساز خودسرانه در آنها ممنوع است.
به گزارش آتیه آنلاین، همزمان با روز ملی دریای خزر، نگرانیها درباره کاهش شتابان تراز آب این پهنه آبی و پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی آن افزایش یافته است. مسئولان میگویند تراز آب خزر طی سالهای اخیر حدود ۲ تا ۲.۵ متر کاهش یافته و سرعت عقبنشینی آب نیز بیشتر شده است؛ روندی که علاوه بر تهدید زیستبومهای ساحلی، تالابها، شیلات و زیرساختها، زمینهای جدیدی را در سواحل شمالی ایران نمایان کرده است.
کاهش سطح و حجم آب خزر
۲۱ مرداد در تقویم رسمی کشور به عنوان روز ملی دریای خزر نامگذاری شده است. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به وضعیت این پهنه آبی اعلام کرده است که تراز آب خزر در سالهای اخیر حدود ۲ تا ۲.۵ متر کاهش داشته است. تغییر اقلیم، افزایش دما و تبخیر و کاهش آورد رودخانهها از مهمترین عوامل این روند عنوان شدهاند.
سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، نیز با استناد به یک مطالعه جدید گفته است که از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع، معادل ۵.۵ درصد از سطح دریای خزر، از بین رفته و حجم آب آن نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.
به گفته او، کاهش بارش تنها عامل این وضعیت نیست و افزایش دما و تبخیر، کاهش ورودی رودخانهها و برخی عوامل انسانی از جمله برداشت آب و نحوه مدیریت منابع آبی نیز در کاهش تراز خزر نقش دارند.
زمینهای تازهپدیدار شده؛ چالش جدید ساحل خزر
پسروی آب خزر اکنون علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی، یک مسئله حقوقی و مدیریتی نیز ایجاد کرده است؛ آشکار شدن زمینهایی که پیشتر زیر آب قرار داشتند.
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، تأکید کرده است که این اراضی بر اساس قانون «اراضی مستحدثه» متعلق به دولت هستند و هیچ فرد یا دستگاهی حق تصرف، ساختوساز یا تغییر کاربری خودسرانه آنها را ندارد.
او گفته است هرگونه تصمیمگیری درباره این زمینها باید مراحل قانونی را طی کند و در نهایت به تصویب هیئت دولت برسد. همچنین هیچ استانی اجازه ندارد به صورت مستقل درباره این اراضی تصمیم بگیرد یا در شوراهای برنامهریزی استانی برای آنها مصوبه صادر کند.
هشدار درباره تصرف اراضی جدید
به گفته لاهیجانزاده، سازمان منابع طبیعی متولی اصلی جلوگیری از دستاندازی به این اراضی است و سازمان حفاظت محیط زیست نیز از مدیران کل استانهای شمالی خواسته است در برابر هرگونه تصرف یا ساختوساز غیرقانونی ایستادگی کنند.
او با تأکید بر اینکه این زمینها متعلق به همه مردم ایران هستند، گفت نحوه بهرهبرداری از آنها باید بر اساس نیازهای کشور و تصمیم دولت و در چارچوب قانون تعیین شود. به اعتقاد او، آزاد شدن این محدودهها میتواند در آینده فرصتی برای مردم مناطق ساحلی ایجاد کند، اما استفاده از این ظرفیت باید به شکل مناسب و قانونی انجام شود.
گلستان در صدر مناطق متاثر از پسروی
هنوز آمار دقیقی از مساحت زمینهایی که در نتیجه عقبنشینی آب خزر پدیدار شدهاند، در دست نیست و برای تعیین آن باید از تصاویر ماهوارهای و پایشهای مستمر استفاده شود.
لاهیجانزاده میگوید میزان پسروی در استان گلستان نسبت به مازندران و گیلان بیشتر است و این وضعیت در محدوده گمیشان و بندر ترکمن شدت بیشتری دارد. رسوبگذاری بیشتر در این مناطق یکی از دلایل این وضعیت عنوان شده است. هرچه به سمت مازندران و سپس گیلان و محدوده آستارا حرکت میکنیم، میزان پسروی کاهش مییابد.
سرعت عقبنشینی خزر افزایش یافته است
یکی از مهمترین هشدارهای مطرحشده، افزایش سرعت کاهش تراز آب خزر است. طبق اعلام معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، تا سال ۲۰۲۰ میانگین کاهش تراز آب حدود ۷.۵ سانتیمتر در سال بود، اما این میزان اکنون به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده است.
ادامه این روند میتواند پیامدهای گستردهای برای تالابها، زیستبومهای ساحلی، شیلات، گردشگری و زیرساختهای ساحلی داشته باشد. همزمان، پدیدار شدن زمینهای جدید نیز ضرورت نظارت و تعیین تکلیف حقوقی آنها را افزایش داده است؛ چراکه عقبنشینی آب به معنای ایجاد مالکیت خصوصی یا آزاد شدن این اراضی برای ساختوساز نیست.
در روز ملی دریای خزر، بنابراین دو نگرانی همزمان مطرح است؛ نخست، کاهش شتابان تراز آب و پیامدهای محیطزیستی آن و دوم، نحوه حفاظت و مدیریت زمینهایی که در پی این پسروی از زیر آب خارج میشوند.