خرد شدن کسبوکارهای کوچک، زیر بار قطعی مزمن اینترنت
قطع اینترنت، یک شوک اقتصادی به بخشی آسیبپذیر بود که حیاتش به پلتفرمهای خارجی وابسته است. در این گزارش صاحبان کسبوکارهای خرد از دشواری کار در دوران قطعی اینترنت بینالملل میگویند. شرایطی که بارها در دورههای مختلف تجربه کردهاند.
قطع اینترنت تنها یک محدودیت ارتباطی نیست، بلکه یک شوک اقتصادی به بخشی آسیبپذیر از اقتصاد است که به پلتفرمهای خارجی وابستگی حیاتی دارند. کسبوکارهای وابسته به اینترنت راه حل بسیاری از مردمی بود که در نبودن فرصتهای اشتغال ثابت کسبوکار کوچکی برای خود دست و پا کردهاند. این مشاغل در حال گسترشاند. بسیاری از خرید و فروشها در بستر اینترنت انجام میشود و کسبوکارهای خرد، کلان و متوسط ساختار فروش و بازاریابی خود را با توجه به توسعه بسترهای ارتباطی اینترنتی بازسازی کردهاند.
اما قطعی اینترنت که در سالهای اخیر تکرار شده هر بار فعالیت آنها را متوقف میکند و بعضیها شاید بعد از وصل شدن اینترنت نتوانند کارشان را ادامه دهند. از پنجشنبه دو هفته قبل (18 دی ماه 1404) تا لحظه نگارش این مقاله باوجود بازشدن بخشهایی از اینترنت هنوز اینترنت بینالملل از دسترس خارج است. هرچند بعضی منابع مطلع میگویند تا پایان این هفته اینترنت بینالملل وصل میشود اما در همین مدت قطعی اینترنت ضرر و زیان بزرگی به کسبوکارهایی وارد کرده که به بستر بینالملل اینترنت وابستهاند و چشمانداز اتصال مجدد مهآلود است.
روزانه ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان خسارت اقتصادی قطعی اینترنت
بهتازگی «پشوتن پورپزشک» مدیرعامل «پادرو» و نایبرئیس «اتحادیه کسبوکارهای مجازی» در گفتوگو با «زومیت» گفته که «بیش از ۹۰ درصد فروش کسبوکارهای کوچک فعال در این پلتفرم کاهش یافته و ضرری چند همتی به اقتصاد دیجیتال وارد شده است.» او برآورد میکند که این وضعیت باعث توقف عملی بیش از «۱۰۰ هزار فروشگاه آنلاین در پلتفرم پادرو و تهدید بیش از یک میلیون اشتغال در بستر اینستاگرام و کاهش شدید تابآوری کسبوکارهای خرد آنلاین شده است.» این احتمال وجود دارد که کسبوکارهای خرد دیجیتال به تدریج از مدار خارج شوند و حتی با وجود اتصال مجدد اینترنت دوباره به مدار بازنگردند.
همچنین «احسان چیتساز»، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات با اشاره به اینکه: «در حال حاضر، هیچ برآورد رسمی درباره کل خسارات اقتصادی ناشی از اختلال یا قطعی اینترنت وجود ندارد.» تخمین زده که خسارت بسته به شدت اختلال و نوع محدودیت متغیر است: «اما بهطور متوسط روزانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان تخمین زده میشود.»
هر بار با قطعی اینترنت وعده سازوکارهای جبرانی برای کسبوکارها نیز به گوش میرسد. در 1401 «سید احسان خاندوزی»، وزیر وقت اقتصاد ایده بسته حمایتی دولت را مطرح کرد و قرار شد وزیر ارتباطات جزئیات بسته مصوب حمایتی در این زمینه را اعلام کند. در قطعی اخیر اینترنت هم قرار شده وزارت اقتصاد با همکاری وزارت ارتباطات آییننامه نحوه جبران خسارت کسبوکارها در زمان اختلال سامانههای مربوطه را تا پایان سال جاری به هیات وزیران ارائه کند. اما این حمایتها کمتر میتوانند کسبوکارهای خرد و خانگی را پوشش دهند.
کسبوکارهایی که به مرگ نزدیک میشوند
ضرر و زیان کسبوکارهای خانگی از قطعی اینترنت دی ماه ۱۴۰۴ آینده را برای آنها تیره و تار کرده است. زهرا یک کلینیک مراقبتی پوست و مو دارد که تقریبا سه سال پیش با سرمایهگذاری چند صد میلیون تومانی آن را راهاندازی کرد. بستر اصلی ارتباط کار او با مشتریان اینستاگرام بود و میگوید با قطع شدن دسترسی به این برنامه تعداد مشتریهای جدید به صفر رسیدهاند: «کسبو کارهای خرد از جایی حمایتی ندارند و این کارها معمولا با یک یا دو نفر انجام میشود، یعنی یک نفر مسئول خرید، فروش و تولید محتواست است و همان فرد هم باید هماهنگیهای دیگر را هم انجام دهد.»
زهرا تجربه خود را با دو ضربه توصیف میکند؛ اول ضربهای که «از طرف مردم میخوریم» و ضربه دیگر هم خود قطع اینترنت است. او میگوید زمانی که اعتراضات بازار شروع شده بود «فعالیت خود را محدود کردیم و تلاش کردیم بهطور مستقیم در فضای مجازی تبلیغ نکنیم. اما در همان مقطع ریزش فالوورهای زیادی را تجربه کردیم.»
ضربه بعدی برای کسب و کار او، قطع اینترنت بود. او که برای صفحه خود دو سال و نیم زحمت کشیده و در فضای مجازی تولید محتوا کرده بود، باور دارد که کسبوکارش به مرگ نزدیک میشود. چنین کسبوکارهایی در فضای مجازی با هزینهای اندک تبلیغ میکنند و بازاری را به دست میآورند که با قطع شدن اینترنت از بین میرود: «ما مغازه نداریم که عابران به ما مراجعه کنند، تمام امکان ما برای ارتباط با مخاطبان همین فضای مجازی است.»
کسبوکار زهرا از زمان قطع اینترنت تقریبا تعطیل شده و فقط کسانی به او مراجعه میکنند که از قبل نوبت گرفته یا شمارههای تماس را از قبل داشتهاند. به گفته او علاوه بر قطع راههای ارتباطی با مشتریان، این عدم استقبال به دلیل شرایط اقتصادی و اجتماعی خاصی است که باعث شده مردم تمایل به خرید کالاهای اساسیتر داشته باشند.
قطع اینترنت همچنین کار و درآمد او را بیثبات میکند و آینده کاریاش نامشخص است: «این وضعیت استقلال اقتصادی من را گرفته است» او حالا از زمانی که برای راهاندازی کارش صرف کرده پشیمان است و میگوید که حاشیه سود محدود «درآمد بسیار متوسطی» را برایش فراهم میکرد که همان هم ازبین رفته است. او سازو کاری برای جبران این خسارتها نمیشناسد و معتقد است که پلتفرمهای داخلی فضای زیست اینستاگرام را ندارند و پتانسیل شکلگیری بازار برای کسبوکارهای خرد در آنجا بسیار محدود است.
پیجهای مرده و نبودن برنامههای جبرانی
ریحانه یک فروشنده کسبوکار خرد دیگر است که حدود چهار سال پیش یک صفحه فروش لباس در شبکه اینستاگرام راهاندازی کرد. او به همراه دو نفر دیگر، فعالیتهای مربوط به تهیه و فروش کالاها در این صفحه اینستاگرامی را مدیریت میکردند. با قطع شدن اینترنت تعداد مشتریهایشان به صفر رسیده است.
او که تجربه قطعی اینترنت در دوره جنگ 12 روزه را هم داشت، میگوید: «قطعی اینترنت در آن دوره تاثیر زیادی نداشت چون کمتر بود.» هرچند فروششان از دوره جنگ 12 روزه به بعد یکچهارم شده بود: «اما به هر حال پیج ما در حال فعالیت بود، اما الان 10 روز است که فعالیت پیج ما متوقف شده و در اینستاگرام پیجی که 10 روز فعالیت نکند تبدیل به یک پیج مرده میشود.» ریحانه معتقد است با این شرایط اگر اینترنت هم برگردد «فکر نمیکنم دیگر استفاده چندانی برای من داشته باشد.»
یک فعال کسبوکار خرد دیگر سپیده است. او در خانه شیرینی میپزد و از طریق اینستاگرام میفروشد. از زمان قطعی اینترنت فروشش تقریبا 90 درصد کم شده و الان فقط کسانی که از قبل با کارش آشنا بودند یا بستگان از محصولاتش خرید میکنند. البته معتقد است که شرایط اجتماعی حالوهوای خرید شیرینی ندارد.
او علاوه بر پخت شیرینی، محصولات دیگری مثل لوازم آرایشی بهداشتی هم میفروشد که برای فروش آنها از بسترهایی مانند ترب و دیجیکالا استفاده میکند. این بخش از فروش به مشکلات کمتری دچار شده است. سپیده میگوید «هفته اول قطع اینترنت فروشمان خیلی افت داشت، اما بعد از هفته اول تقریبا تعداد فروش بهتر شد.» اگر قبل از قطعی اینترنت در هفته 10 مورد فروش داشتند بعد از هفته اول قطعی، تعداد فروش به هفت رسید؛ تغییری که اگر خوشبین باشیم میتوان آن را نشانه شروع مجدد رونق بسترهای داخلی فروش کالا دانست.
سپیده میگوید: «با این که از مدتی قبل حرف از احتمال قطع شدن اینترنت بود اما هیچ برنامه جبرانی و حمایتی برای کسبوکارهای خرد فراهم نشد یا من نشنیدهام.»
زنان و جوانان؛ گروههایی که شغل خود را از دست دادند
مشکات اسدی کارشناس کسبوکارهای مجازی و مدیر عامل «گروه کسبوکارهای نوین آن» درباره قطعی اخیر اینترنت در ایران میگوید: «آنچه ما در تجربه قطعیها در فواصل زمانی مختلف مثل سال 98، 401 و دوره کنونی میبینیم این است که وابستگی کسبوکارهای خرد و متوسط به اینترنت درحال تغییر است.» براساس گزارشها در سال 98 درآمد ۱۰ تا 15 میلیون نفر در کسبوکارهای خرد و خانگی مبتنی بر فروش در شبکههای اجتماعی (اینستاگرام، تلگرام و...) بود. اما این مسئله مدام در حال تغییر است و به گفته او از آن دوره تا الان حجم زیادی از این فروشها به فروشگاههای مجازی منتقل شدهاند که بسترهایشان داخل ایران است.
اما چرا کسبوکارهای خرد و خانگی متاثر میشوند؟ اسدی پاسخ را در فضای دیجیتال مارکتینگ آنها میبیند: «ممکن است بستر فروش خیلی از این کسبوکارها روی سیستمهایی باشد که الان قطع نشده اما اطلاعرسانی و مارکتینگ آنها یا شبکه خریدشان همچنان روی شبکههای اجتماعی بزرگ خارجی مانند اینستاگرام یا تلگرام است.» دلیل افت فروش کسبوکارهای خرد این بار به خاطر در دسترس نبودن ابزارهای دیجیتال مارکتینگ و عدم دسترسی مشتریان است: «مثلا اگر شما گردو میفروشید میتوانید آن را در بستر داخلی مثل سایت باسلام بفروشید، این مسئله در سال 98 یک مشکل بود که الان برطرف شده، اما مسئله جدید این است که چطور مشتری باید به این سایت دسترسی داشته باشد.»
مسئله دیگر «در دسترس نبودن ابزارهای هوش مصنوعی است که کسبوکارهای کوچک و متوسط به شدت به آن وابسته هستند.» بسیاری از فعالیتهایی که کارشناسان در کسبوکارهای متوسط انجام میدادند الان از طریق هوشمصنوعی انجام میشود. به ویژه در یک سال اخیر هرگونه فعالیتی که نیاز به جستوجوی اینترنتی و دیتا دارد از طریق هوش مصنوعی انجام میشود و قطع دسترسی به اینترنت این ابزار را از کسبوکارها گرفته است.
اسدی میگوید: «شاید مشکلات سال 98 را برطرف کرده باشیم اما وابستگی به اینترنت تغییر کرده و هر روز متنوعتر و متفاوت میشود و وقتی یک مسئله را حل میکنید مسئله دیگری به شکل تازه خود را بروز میدهد.»
عمده این کسبوکارها به خصوص کسبوکارهای کوچک خانگی توسط زنان اداره میشوند: «زنانی که بخشی از آنها سرپرست خانوار هستند و بسیاری از آنها از این موضوع متاثر میشوند.» بخش مهم دیگر جواناناند که از نظر اقتصادی در وضعیت بیثباتتری نسبت به نسلهای قبل از خود زندگی میکنند و پیوند بیشتری با کسبوکارهای جدید دارند.
سازوکارهای جبرانی نصیب پیشرانهای اقتصاد دیجیتال میشود
اسدی درباره وعده سازوکارهای جبران خسارت قطعی اینترنت میگوید: «چنین سازوکارهایی در دوران کرونا جدی بود اما در این مورد چالشهای مهمی وجود دارد. اول اینکه محاسبه دقیق عدد و رقم چطور باید انجام شود؟ دوم اینکه اگر قرار باشد جبرانی صورت گیرد باز هم تنها به پیشرانهای اقتصاد دیجیتال تعلق میگیرد، چون دسترسی عینیتر به اطلاعات و ضرر و زیان اینها وجود دارد یا کسبوکارهای خرد هم پوشش داده میشوند؟ من احتمال میدهم در سازوکارهای جبرانی حجم زیادی از کسبوکارهای خرد و خانگی به دلیل اینکه قابل شناسایی نیستند از این سازوکارها بیرون میمانند.»
این کارشناس معتقد است که همه این ویژگیها در کنار هم نشان میدهد که باز هم کسبوکارها در پایین هرم اقتصادی بیشترین آسیب را از قطع اینترنت میبینند. «اگرسازو کار جبرانی در کار باشد احتمالا این پیشرانهای اقتصاد دیجیتال هستند که از آن بهرمند خواهند شد، البته نمیتوان رد یا تایید کرد که چنین سیاستی اشتباه است.»
راهحلهایی مثل استفاده از پلتفرمهای داخلی هم کمکی نمیکند. به گفته این کارشناس به دلایل مختلف بازار در پلتفرمهای داخلی شکل نگرفته و جدای از تفاوتهای فنی و الگوریتمی مخاطبان زیادی از این ابزارها استفاده نمیکنند. ممکن است پلتفرمهای داخلی آمار نصب بالایی داشته باشند اما مورد استفاده کاربران نیستند و همین موضوع تقاضا و در نتیجه بازاری در این فضاها ایجاد نمیکند. به همین دلیل کسبوکار به آنجا نمیرود و حتی اگر حضور هم داشته باشند، میزان بازدید و فروش آنها قابل مقایسه با پلتفرمهای خارجی نیست.
یک موضوع مهم تناقض ذاتی ادعای رشد و گسترش اقتصاد دیجیتال در صبحت مسئولان با وضعیت عدم دسترسی به اینترنت بینالملل است. اسدی میگوید نمیتوانید از رشد و گسترش اقتصاد دیجیتال صحبت کنید و اینترنت بینالملل را قطع کنید. درواقع سیاستگذار نسبت به اهمیت رشد اقتصاد دیجیتال و ضرورتش آگاه است اما با تصمیماتش کمر کسبوکارهای خرد را میشکند.