خودکشی قابل پیشگیری است؛ ضرورت تغییر روایت و آغاز گفت و گو
کارشناسان در نشستی درباره پیشگیری از خودکشی ، این پدیده را پیچیده و چندعاملی دانستند که با مداخله بهموقع، افزایش سواد سلامت روان، کاهش انگ اجتماعی، گسترش خدمات مشاورهای و درمانی و مهمتر از همه، پوشش مسئولانه و آگاهانه رسانهها، قابل پیشگیری است.
نوزدهم شهریورماه برابر با دهم سپتامبر روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. سازمان جهانی بهداشت هرسال برای این روز شعاری را اعلام میکند. این سازمان امسال برای سومین سال پیاپی شعار خود را تغییر نداده است؛ «روایت را تغییر دهیم و گفتوگو را آغاز کنیم.» و این نشان از اهمیت گفتوگو و شکستن تابوی خودکشی دارد.
وزارت بهداشت به همین مناسبت در روز چهارشنبه هجدهم شهریورماه، نشستی را با عنوان «تابآوری و خودمراقبتی در شرایط بحران با تمرکز بر پیشگیری از خودکشی» با حضور مسئولان و متخصصان برگزار کرد.
ضرورت اقدام بهموقع
مجری برنامه بحث را با محوریت «اهمیت مداخله بهموقع» درباره خودکشی آغاز کرد و برای تبیین آن، دو روایت عینی را بازگو کرد. نخست از ماجرای خواهر یکی از دوستانش که خودکشی کرده گفت؛ همسایه ساختمان یک یا دو ساعت پیش از اتفاق، آن خانم جوان را بالای پشتبام دیده بود، اما با خود گفته بود «فضولی نکن» و بعدها با حسرت گفته بود که ای کاش فضولی کرده بودم، شاید این اتفاق نمیافتاد. روایت دوم به پزشک معروفی اشاره داشت که پس از یک شب کشیک سنگین و خستگی مفرط، در راه بازگشت به خانه، تماسی را از طرف دوستی که میدانست حالش خوب نیست، بیپاسخ گذاشت و بعدها ابراز پشیمانی کرد که ای کاش جواب میدادم، چون دیگر هیچ وقت اسم این شخص روی موبایل من نیفتاد.
به گفته او اینطور نیست که روی پیشانی آدم نوشته باشد فلانی در خطر است و دو ساعت دیگر خودکشی میکند. باید مراقب بود و در صورت لزوم واکنش نشان داد.
خدمات نظام سلامت برای مردم
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت سخنان خود را با این نکته آغاز کرد که برای دانستن اهمیت خودکشی، باید تلاش کنیم تا از روشهای در اختیار برای پیشگیری استفاده کنیم.
او گفت: «طبق آمار، وضعیت خودکشی در کشور ما طی سال گذشته رویکرد کاهشی داشته و امیدواریم با کمک رسانهها، شاهد حمایت بیشتر از مردم، بهویژه بازماندگان و افراد در معرض خطر باشیم.»
به گفته شالبافان در حال حاضر ۱۴۸ مرکز سراج در تمام استانها و بسیاری از شهرستانها در حال ارائه خدمت رایگان به مردم برای خدمات تخصصی روانشناسی است و امیدواریم که بتوانیم تا پایان سال این حمایت را برای مناطق کمتر برخوردار بیشتر کنیم.»
این خط همچنان از ۸ صبح تا ۱۲ شب فعال است و مردم با گرفتن شماره 190 میتوانند به یک روانشناس با حداقل مدرک فوقلیسانس و مورد تأیید وزارت بهداشت متصل شوند.
او ادامه داد: «ویژگی مهم این خط این است که متصل به سامانه پزشک خانواده، نظام ارجاع و سیستم مراقبتهای اولیه پزشکی کشور هست و اگر کسی خدماتی بیش از آن مداخله روانشناختی بخواهد، به نزدیکترین محل ارائه خدمت ارجاع و راهنمایی خواهد شد.»
شالبافان در پی نگرانیها درباره سلامت روان کادر درمان بعد از جنگ گفت: «غربالگری عمومی سلامت روانی کادر سلامت با ارسال پیامک به کارکنان سلامت در حال انجام است. این سامانه در هفته سلامت رونمایی شد و اکنون در حال غربالگری و ارائه خدمت به افرادی است که خودشان مایل باشند از این خدمت که در ابتدا ناشناس است، استفاده کنند.»
او اشاره کرد: «خودکشی قابلپیشگیری است و باید درباره آن صحبت شود. مردم باید اطلاع داشته باشند که علائم خطر چیست و در سنین مختلف ممکن است متفاوت باشد. صحبت نکردن از خودکشی جز اینکه احتمال آسیب را بیشتر کند، کمکی نخواهد کرد. هر کدام از ما وظیفه مراقبت از خود و نزدیکانش را دارد و باید گوش کند و مراقبت کند و در صورت نیاز به حمایتهای تخصصی از جمله مراجعه به روانپزشک، روانشناس و سایر کارکنان سلامت روان در سطح جامعه براساس دسترسی و بضاعت افراد استفاده شود.»
ضرورت دستیابی به سواد سلامت روان و انگزدایی از خودکشی
وحید شریعت، رئیس انجمن روانپزشکان ایران به دو کلیدواژه اساسی اشاره کرد: «سواد سلامت روان» و «انگ بیماریهای روانپزشکی.» او این دو را جزو پیامهایی دانست که مخاطبان باید با خود ببرند و در طول سال به آن فکر کنند.
به گفته شریعت افراد باید بدانند چه حالتی طبیعی است و چه حالتی غیرطبیعی. کدام وضعیت را اگر تجربه کردند یا در نزدیکانشان دیدند، با توجه به استرسهای محیطی و شرایط قابلانتظار، با استفاده از تکنیکهای روانشناختی و خودمراقبتی قابلحل است و چه شرایطی حتماً نیاز به ارزیابی تخصصی دارد و فرد باید کمک بگیرد.
او بر ضرورت آگاهی در این زمینه تاکید کرد: «بسیاری از اوقات مردم نمیدانند که چه حالتی را مثلاً اضطراب، وسواس، افسردگی یا روانپریشی میگویند.»
شریعت درباره پیچیدگی افکار خودکشی گفت: «خودکشی یک تصمیم ساده نیست. اینطور نیست که فکر کنیم یک نفر نشسته روزها و ساعتها فکر کرده و برنامهریزی کرده و همه راههای مختلف را امتحان کرده و الان به این نتیجه رسیده که باید بروم خودکشی کنم. معمولاً یک فکر است که میآید و خیلی از اوقات ماندگار هم نیست. ممکن است با شرایطی تشدید شود و با شرایطی آرامتر شود.»
او درباره اهمیت این موضوع توضیح داد: «اگر به فکر خودکشی به عنوان یک تصمیم نگاه کنیم، ممکن است بگوییم حق دارد برای خودش تصمیم بگیرد. اما این کاملاً اشتباه است، چون افراد خیلی از اوقات پشیمان میشوند و دودل هستند و نمیدانند این کار را بکنند یا نکنند.»
شریعت با اشاره به تجربه کاری خود در اورژانس بیمارستان روانپزشکی گفت که تعداد زیادی از افرادی را میبیند که بعد از اقدام نجات پیدا کردهاند و بستری شدهاند و اکثریت آنها دیگر آن فکر قوی را ندارند و حتی گذشت چند روز باعث تضعیف آن فکر شده است.»
او انگ و شرم را مانع بزرگ کمکخواهی دانست: «چیزی که باعث میشود افراد نخواهند مراجعه کنند، انگ است. چون اسمشان میشود روانی.»
رئیس انجمن روانپزشکان تأکید کرد که این دید منفی در کل جهان وجود دارد و در کشور ما هم هست. وظیفه ما این است که این آگاهی را بدهیم که بیماری روانپزشکی مثل بقیه بیماریهاست و چیز عجیب و غریبی نیست.» او همچنین هشدار داد که نباید فرد خودکشیگرا را «آدم ضعیف، بدبخت و ناتوان» بدانیم چون این دید تنها احساس شرم را افزایش داده و باعث میشود فرد برای کمک مراجعه نکند.
روایت مسئولانه، بخشی از پیشگیری از خودکشی
نشست تابآوری با سخنان حمید یعقوبی، رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی ادامه پیدا کرد. او به وظایف و ممنوعیتهای رسانهای در پوشش خبری خودکشی پرداخت.
او با نقد رویه رایج در برخی رسانهها گفت: «گاهی میبینیم در گزارشهای خبری سادهسازی میشود که مثلاً دانشآموزی بر اثر اخراج از مدرسه یا فردی بر اثر شکست عشقی یا مشکل اقتصادی و فقر خودکشی کرد. این درست نیست چون خودکشی تک عاملی نیست و چندین عامل در آن دخیلاند.»
به گفته یعقوبی کمترین خودکشی ایران در فقیرترین استان یعنی سیستان و بلوچستان و بیشترین خودکشی ایران هم در فقیرترین استان ایران یعنی ایلام است. اگر قرار بود فقر تکعاملی باشد، آمار اینطور نبود.»
رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی همچنین به استفاده از واژههای «موفق» و «ناموفق» اشاره کرد: «در گذشته از اصطلاح خودکشی موفق و ناموفق استفاده میکردیم. بعداً متخصصان دیدند واژهها بار دارند و تأثیر میگذارند، گفتند کسی که خودش را میکشد چه دستاوردی دارد که میگوییم موفق؟ و چرا اگر زنده بود میگوییم خودکشی ناموفق؟ به هیچعنوان از این دو اصطلاح استفاده نکنید. بگویید اقدام به خودکشی و فوت بر اثر خودکشی.»
او تأکید کرد که نباید روش و جزییات خودکشی را نوشت: «ورتر پس از انتشار کتاب «رنجهای ورتر جوان» اثر گوته که شخصیت اصلی رمان پس از شکست عشقی خودکشی میکند، در سطح اروپا، بسیاری از نوجوانان آشفته به تقلید از او خودکشی کردند. بعدها روانشناسان این اثر را «اثر ورتر» نامیدند.»
یعقوبی فهرستی از کارهایی که نباید انجام داد را برشمرد: انتشار روش، جزییات (نوع دارو یا ابزار) و محل دقیق خودکشی، چون محلها «پاتوق» میشوند و افراد یاد میگیرند که میتوانند به آنجا بروند. همچنین انتشار عکس و فیلم از فرد، بهویژه سلبریتیها باعث گسترش خودکشی میشود. همچنین انتشار وصیتنامه، پیامهای آخر یا پست آخر فرد، چون اثرات هیجانی و احساسی دارد، موضوع را دراماتیزه میکند.»
او با اشاره به شعار سازمان جهانی بهداشت برای روز جهانی پیشگیری از خودکشی که «تغییر روایت درباره خودکشی و آغاز گفتوگو» است، گفت: «روایت موجود، شرم و انگ و گناه و ترس و سکوت است و کسی جرأت نمیکند بگوید حالم خوب نیست یا به خودکشی فکر میکنم، در حالی که اگر سردرد دارد راحت میگوید.»
یعقوبی به اصطلاح «رواندرد» اشاره کرد که درد روانی غیرقابلتحملی است که فرد تصور میکند خودکشی راه حل آن است و با معرفی تکنیک «بتا» به معنای بپرس، ترغیب کن، ارجاع بده گفت: «پیشگیری از خودکشی کار همه مردم است، نه فقط روانشناس و روانپزشک و وزارت بهداشت. باید حال هم را بپرسیم و اگر دیدیم طرف ناامید و درمانده است و به مرگ فکر میکند، ترغیبش کنیم به روانپزشک مراجعه کند و اگر قبول نکرد، خودمان اورژانس اجتماعی (۱۲۳) را خبر کنیم. ممکن است فرد از شما عصبانی شود که آمبولانس آوردهاید، اما بهتر از این است که بمیرد.
رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی در پایان تأکید کرد که باید اجازه دهیم مردم درباره دردهای روانیشان صحبت کنند و فرهنگ سکوت را بشکنیم؛ صحبت کردن درباره فکر خودکشی باید مجاز باشد، هرچند خود رفتار خودکشی باید همچنان تابو باشد.