۲۵ هزار درخت؛ چهار روایت از چیتگر
۲۵ هزار اصله درخت خشکیده از بوستان جنگلی چیتگر خارج شده و حدود هفت هزار درخت دیگر نیز در انتظار تعیین تکلیف هستند. رئیس شورای شهر تهران می‌گوید مشکل آب چیتگر در دو سال گذشته برطرف شده اما شهردار منطقه ۲۲ همچنان از کسری آب و جبران آن با تانکر خبر می‌دهد. مدیرعامل سازمان بوستان‌ها از ۴۷ سال توقف بازنگری طرح جنگل‌کاری سخن می‌گوید و مسئولیت بخشی از مشکلات را متوجه منابع طبیعی می‌داند. در مقابل مدیرکل منابع طبیعی تأکید دارد که مسئولیت نگهداری و آبیاری این بوستان با شهرداری است.
درختان خشکیده چیتگر امروز هم موضوع تذکر یک عضو شورای شهر تهران بود.
آمارهایی که از وضعیت این بوستان منتشر شده از آسیب گسترده به پوشش درختی آن حکایت دارد اما هنوز درباره سهم کم‌آبی و آفات و ضعف نگهداری در این اتفاق ارزیابی مشترکی ارائه نشده است. رضا بیانی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران اعلام کرده که از سال ۱۴۰۲ تاکنون ۲۵ هزار اصله درخت خشکیده در سه مرحله و با مجوز قانونی از چیتگر خارج شده است. در مقابل مدیران شهرداری از احیای چاه‌ها و توسعه شبکه آبیاری و برنامه کاشت ده‌ها هزار درخت جدید سخن می‌گویند. این اقدامات در حالی انجام شده که مدیرعامل سازمان بوستان‌ها به‌تازگی اعلام کرده طرح فنی و پرورشی جدید چیتگر هنوز نهایی نشده است.
در جلسه شورای شهر تهران چهار روایت درباره وضعیت چیتگر مطرح شد. مهدی چمران از برطرف شدن مشکل آب در دو سال گذشته گفت. مهدی پیرهادی افزایش چشمگیر بودجه تأمین آب فضای سبز را نشانه توجه مدیریت شهری به این بحران دانست. عباسعلی نوبخت از چند دهه انجام‌نشدن عملیات پرورشی و کاهش شدید بارندگی سخن گفت و مهدی اقراریان خواستار بررسی مسئولیت شهردار تهران در خشکیدگی هزاران درخت شد.
مشکل آب حل شده یا هنوز تانکرها آبیاری می‌کنند؟
مهدی چمران رئیس شورای شهر تهران درباره وضعیت چیتگر گفت: «مشکل آب این بوستان طی دو سال گذشته رفع شده است و اگر این اقدام انجام نمی‌شد بخش بیشتری از درختان خشک می‌شد.» او همچنین از پیش‌بینی بودجه برای آبیاری فضای سبز و برنامه‌ریزی برای جلوگیری از کمبود آب بوستان‌های جنگلی خبر داد و گفت شهرداری دیگر قصد ندارد از چاه‌ها برای آبیاری فضای سبز استفاده کند.
اما ارقام اعلام‌شده از سوی شهرداری منطقه ۲۲ با برداشت رفع کامل مشکل آب چیتگر فاصله دارد. محمدجواد خسروی شهردار منطقه ۲۲ در توضیح وضعیت این بوستان گفته است حداقل نیاز آبی چیتگر حدود ۲۵۰ لیتر بر ثانیه است اما در حال حاضر نزدیک به ۱۸۰ لیتر بر ثانیه از طریق شبکه انتقال آب و پساب تأمین می‌شود. به این ترتیب حدود ۷۰ لیتر بر ثانیه از نیاز اعلام‌شده هنوز از منابع شبکه‌ای تأمین نشده و به گفته شهردار منطقه بخشی از کمبود با تانکر جبران می‌شود.
خسروی همچنین اعلام کرده که طی سه سال گذشته حدود ۴۰ کیلومتر لوله‌گذاری در چیتگر انجام شده و هفت حلقه چاه قدیمی دوباره به مدار بهره‌برداری بازگشته‌اند. بنابراین در حالی که چمران از برنامه کنار گذاشتن چاه‌ها سخن می‌گوید بخشی از آب مورد نیاز فعلی چیتگر همچنان از همین چاه‌های احیاشده تأمین می‌شود. برای تحقق برنامه اعلام‌شده رئیس شورا باید منابع جایگزین این چاه‌ها نیز مشخص شود.
اختلاف میان این اظهارات تنها به میزان آب محدود نیست. در مرداد ۱۴۰۳ نیز شهرداری منطقه ۲۲ از بهره‌برداری خط انتقالی با ظرفیت ۲۰۰ لیتر بر ثانیه و کاهش نگرانی درباره آبیاری چیتگر خبر داده بود. اکنون دو سال پس از آن وعده شهردار منطقه میزان آب تأمین‌شده از شبکه‌های مختلف را حدود ۱۸۰ لیتر بر ثانیه اعلام می‌کند. تفاوت میان ظرفیت اسمی خطوط انتقال و میزان آب تحویلی واقعی یکی از موضوعاتی است که در گزارش عملکرد طرح‌های آبرسانی باید روشن شود.
۴۷ سال بدون بازنگری در طرح جنگل‌کاری
عباسعلی نوبخت مدیرعامل سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران در توضیح دلایل خشکیدگی درختان چیتگر به سابقه جنگل‌کاری این بوستان اشاره کرد. به گفته او نخستین طرح چیتگر در سال ۱۳۴۱ تهیه شد و عملیات جنگل‌کاری تا سال ۱۳۴۶ ادامه یافت. نخستین بازنگری طرح در سال ۱۳۵۲ انجام شد اما پس از آن تا سال ۱۳۹۹ بازنگری دیگری صورت نگرفت. طرح تهیه‌شده در سال ۱۳۹۹ نیز به گفته نوبخت ماهیت فنی و پرورشی نداشته است.
نوبخت توضیح داد که هنگام جنگل‌کاری بین هزار و ۵۰۰ تا دو هزار و ۵۰۰ درخت در هر هکتار کاشته شده بود. این تراکم باید به‌تدریج و با انجام عملیات پرورشی به حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ اصله در هکتار کاهش پیدا می‌کرد. او گفت تراکم بالای درختان و تداخل تاج آنها مانع رسیدن نور کافی به بخش‌های مختلف درخت شده و با کاهش فتوسنتز به ضعف فیزیولوژیک آنها منجر شده است.
مدیرعامل سازمان بوستان‌ها مسئولیت این کوتاهی را متوجه سازمان منابع طبیعی دانست و گفت: «این تقصیر شهرداری نیست. منابع طبیعی باید ورود پیدا می‌کرد و عملیات پرورشی را انجام می‌داد.»
نوبخت همچنین از کاهش میانگین بارندگی سالانه در محدوده چیتگر از حدود ۲۵۰ میلی‌متر در فاصله سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۰ به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر در سال‌های پس از ۱۴۰۰ خبر داد. به گفته او جریان آبی با دبی حدود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه که پیش‌تر از سد امیرکبیر به چیتگر می‌رسید نیز به دلیل نیاز آب شرب تهران و کرج قطع شده بود. او زمان دقیق قطع این منبع آب را اعلام نکرد.
این توضیحات نشان می‌دهد مدیرعامل سازمان بوستان‌ها خشکیدگی درختان را حاصل مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی و مدیریتی می‌داند. با این حال سابقه طولانی مشکلات جنگل‌کاری به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که در سال‌های اخیر کدام نهاد وظیفه اجرای عملیات نگهداری و پرورشی را بر عهده داشته و چه اقداماتی را انجام نداده است.
قرارداد ۳۰ ساله شهرداری؛ مسئولیت با چه نهادی است؟
در مقابل اظهارات نوبخت مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران روایت متفاوتی از مسئولیت نگهداری چیتگر ارائه کرده است. رضا بیانی در گفت‌وگو با ایرنا اعلام کرده که کمبود آب و آبیاری نامنظم در کنار گسترش آفات و انجام‌نشدن به‌موقع عملیات بهداشتی و پرورشی از عوامل اصلی خشکیدگی درختان بوده است. او تأکید کرده که مشکلات چیتگر را نمی‌توان صرفاً به دو دهه گذشته نسبت داد و بخش مهمی از مشکلات در چند سال اخیر ایجاد شده است.
براساس توضیحات بیانی نخستین قرارداد واگذاری مدیریت چیتگر به شهرداری تهران در سال ۱۳۷۰ و برای یک دوره ۳۰ ساله منعقد شد. این قرارداد در سال ۱۴۰۰ پایان یافت و قرارداد دیگری برای ۳۰ سال بعد به امضا رسید. به گفته او مطابق مقررات مربوط به بهره‌برداری از عرصه‌های جنگلی مسئولیت نگهداری و آبیاری و اجرای عملیات بهداشتی و پرورشی بر عهده بهره‌بردار است.
این اظهارات با سخنان مدیرعامل سازمان بوستان‌ها درباره مسئولیت منابع طبیعی تفاوت مهمی دارد. نوبخت از انجام‌نشدن بازنگری‌های تخصصی در چند دهه گذشته سخن می‌گوید اما مدیرکل منابع طبیعی بر مسئولیت اجرایی شهرداری در دوره بهره‌برداری تأکید دارد. برای تعیین سهم هر دستگاه باید مفاد قرارداد سال ۱۴۰۰ و تعهدات مشخص شهرداری و منابع طبیعی درباره آبیاری و مقابله با آفات و عملیات پرورشی بررسی شود.
طرح سؤال از زاکانی
مهدی اقراریان عضو شورای شهر تهران نیز با استناد به همین اظهارات مدیرکل منابع طبیعی از طرح سؤال رسمی از علیرضا زاکانی خبر داد. او گفت: «در اجرای بند ب ماده ۱۱۰ قانون تشکیلات و وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور سؤال خود را درباره علت خشک شدن درختان بوستان‌های جنگلی از شهردار تهران مطرح می‌کنم و آن را در اختیار هیئت‌رئیسه شورا قرار می‌دهم.»
اقراریان با اشاره به قرارداد بهره‌برداری چیتگر و بیش از پنج سال حضور زاکانی در شهرداری تهران گفت: «اکنون باید مشخص شود مسئولیت آقای زاکانی در قبال این اتفاقات چیست.»
او خواستار بررسی قصور و ترک فعل احتمالی مدیران مسئول شد و تأکید کرد: «اگر فردی به دلیل سوءمدیریت یا نداشتن تخصص لازم نتوانسته وظایف خود را انجام دهد باید با او برخورد شود. حتی اگر این فرد شهردار تهران باشد.»
طرح سؤال اقراریان به معنی اثبات قصور شهردار نیست اما می‌تواند زمینه مطالبه اسناد مربوط به عملکرد شهرداری را فراهم کند. اطلاعات مربوط به میزان آب تحویلی به چیتگر در هر سال و برنامه‌های مقابله با آفات و گزارش پیمانکاران نگهداری و بودجه‌های اختصاص‌یافته و هزینه‌شده از جمله مستنداتی است که برای بررسی مسئولیت مدیریت شهری ضرورت دارد.
بودجه ۲۰ همتی چه تغییری ایجاد کرده است؟
مهدی پیرهادی رئیس کمیسیون سلامت و محیط زیست شورای شهر تهران در دفاع از اقدامات انجام‌شده برای تأمین آب فضای سبز گفت بودجه این حوزه از حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیارد تومان در سال‌های گذشته به حدود ۲۰ همت رسیده است. او این افزایش را حاصل توجه مدیریت شهری به توسعه شبکه انتقال آب و احداث مخازن و ایستگاه‌های پمپاژ و تصفیه‌خانه‌های محلی دانست.
۲۰ همت معادل ۲۰ هزار میلیارد تومان است و در مقایسه با رقم ۴۰ تا ۵۰ میلیارد تومان مورد اشاره پیرهادی افزایشی حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ برابری را نشان می‌دهد. با این حال این مقایسه بدون تفکیک سال‌های مالی و اعتبارات مصوب و هزینه‌های تحقق‌یافته نمی‌تواند مبنای ارزیابی عملکرد باشد. پیرهادی در این جلسه جزئیات سهم هر بوستان از اعتبارات و میزان هزینه‌کرد واقعی پروژه‌های تأمین آب را اعلام نکرد.
او توضیح داد که از سال ۱۴۰۱ توسعه شبکه تأمین آب خام و استفاده از پساب در دستور کار قرار گرفته و بخشی از پروژه‌ها اکنون به بهره‌برداری رسیده‌اند. به گفته پیرهادی انتقال همه پساب مورد نیاز فضای سبز از جنوب تهران به مناطق شمالی و غربی به دلیل فاصله و اختلاف ارتفاع دشوار و پرهزینه است و به همین دلیل احداث تصفیه‌خانه‌های محلی دنبال شده است.
این توضیحات اهمیت توسعه زیرساخت‌ها را نشان می‌دهد اما درباره چیتگر هنوز فاصله‌ای میان اعتبار مورد اشاره مدیران و آب تأمین‌شده وجود دارد. با وجود افزایش چشمگیر بودجه و اجرای طرح‌های انتقال آب شهردار منطقه ۲۲ همچنان از کسری منابع شبکه‌ای و استفاده از تانکر برای جبران آن خبر می‌دهد.
کاشت ۶۰ هزار درخت پیش از نهایی‌شدن طرح پرورشی
بخش دیگری از برنامه شهرداری به جایگزینی درختان خشکیده اختصاص دارد. شهردار منطقه ۲۲ اعلام کرده تاکنون حدود ۲۵ هزار اصله درخت جدید در چیتگر کاشته شده و قرار است تا اردیبهشت ۱۴۰۶ حدود ۳۵ هزار اصله دیگر نیز کاشته شود. به این ترتیب برنامه اعلام‌شده شهرداری کاشت مجموعاً ۶۰ هزار درخت جدید است.
این برنامه در شرایطی دنبال می‌شود که نوبخت از ضرورت کاهش تراکم درختان و اصلاح الگوی جنگل‌کاری چیتگر سخن می‌گوید. او اعلام کرده مطالعات میدانی طرح جدید در قالب ۲۲ قطعه به پایان رسیده اما تدوین نسخه اجرایی آن هنوز یک ماه زمان نیاز دارد.
مهدی پیرهادی نیز از تهیه طرح‌های اختصاصی برای چهار بوستان جنگلی چیتگر و سرخه‌حصار و لویزان و یاس فاطمی خبر داده است. به گفته او در این طرح‌ها انتخاب گونه‌های متناسب با اقلیم و کاهش وابستگی به کاشت تک‌گونه‌ای و تعیین نیاز آبی هر بوستان مورد توجه قرار گرفته است. این طرح‌ها پس از بررسی در شورای فنی سازمان بوستان‌ها باید به تأیید منابع طبیعی نیز برسند.
بنابراین اجرای بخشی از برنامه کاشت درختان جدید پیش از نهایی‌شدن طرح فنی و پرورشی چیتگر آغاز شده است. برای ارزیابی این برنامه باید مشخص شود درختان جدید در کدام قطعات کاشته شده‌اند و چه میزان آب برای آنها پیش‌بینی شده و آیا تراکم و ترکیب گونه‌های انتخاب‌شده با نتایج مطالعات جدید مطابقت دارد.
پیرهادی گفته است هدف از تهیه طرح‌های اختصاصی آن است که اقدامات هر بوستان براساس برنامه‌ای علمی و زمان‌بندی‌شده انجام شود و به سلیقه مدیران وابسته نباشد. با این حال هنوز زمان تصویب نهایی طرح چیتگر و جزئیات تعهدات اجرایی شهرداری در هر یک از ۲۲ قطعه اعلام نشده است.