آزمایش ویتامین D از پوشش بیمه حذف شد؛ صرفهجویی یا افزایش ریسک سلامت عمومی؟
درحالیکه بیش از 55 درصد بزرگسالان کشور کمبود ویتامین دی دارند این آزمایش از فهرست خدمات بیمهای حذف شده و هزینه تشخیص را برای گروههای پرخطر چند برابر کرده است.
از اوایل خردادماه امسال، آزمایش ویتامین دی (D) که سالهاست یکی از پرتقاضاترین آزمایشهای خون در میان ایرانیهاست، از فهرست خدمات تحت پوشش بیمه پایه و بهدنبال آن بیمه تکمیلی حذف شده است. هزینه این آزمایش که پارسال با پوشش بیمه پایه حدود ۱۸۱ هزار تومان بود، امسال به ۳۵۶ هزار تومان رسیده و دارندگان بیمه تکمیلی نیز از این پس باید برای انجام این آزمایش، فرانشیز بپردازند. از طرفی شواهد میدانی نشان میدهد در بسیاری از آزمایشگاهها، هزینهای که درخواست میشود 500 هزار تومان است.
با وجود اینکه درصد بالایی از ایرانیها کمبود ویتامین دی دارند و در طول زندگی خود، به عوارض مختلف آن دچار میشوند، پیشنهاد حذف این آزمایش چند سال پیش از سوی مسئولان پاراکلینیک سازمان بیمه سلامت مطرح شده بود. استدلال اصلی این بود که تکرار سالانه این آزمایش برای همه بیمهشدگان، بار مالی سنگینی بر دوش بیمهها میگذارد. محمدمهدی ناصحی، رئیس سازمان بیمه سلامت پیشتر گفته بود: «وقتی درصد بالایی از جمعیت ایران کمبود ویتامین دی دارند، اصلا نیاز به تجویز و تکرار این آزمایش نیست. لازم است که مکمل بر اساس تجویز پزشک مصرف شود.»
احمد اسمعیلزاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت معتقد است اگر مردم از سطح ویتامین دی خون خود بیاطلاع بمانند، احتمال پیشگیری از بروز برخی بیماریها کاهش مییابد. او در باره اهمیت این ویتامین در بدن به آتیه آنلاین میگوید: «مطالعات نشان داده که ویتامین دی دیگر صرفاً عاملی برای سلامت استخوان تلقی نمیشود، بلکه در بروز بیماریهای مزمنی چون دیابت، بیماریهای قلبیعروقی، سکته و حتی برخی سرطانها نیز نقش دارد. از همین رو نباید از نقش حیاتی آن در سلامت عمومی جامعه غافل شد.»
او تأکید میکند که تفاوت هزینه ناشی از حذف پوشش بیمهای شاید برای بسیاری از افراد قابل جبران باشد، اما برای دهکهای پایین درآمدی سخت است و آنها را از انجام این آزمایش منصرف میکند. در گروههای پرخطری مانند سالمندان و زنان باردار، بیاطلاعی از کمبود میتواند سلامت خود آنان یا فرزندانشان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
کامران نیکوسخن، فوقتخصص غدد درونریز و متابولیسم و مدیرعامل انجمن دیابت ایران یکی از موافقان این طرح بود که به همشهری گفته بود: «اصولا در ایران بسیاری از آزمایشها بهصورت بیرویه درخواست میشود. از طرف دیگر، بسیاری از آزمایشهایی که باید انجام شود، درخواست یا تجویز نمیشود و لازم نیست هرسال انجام شود.»
مدیر کل دفتر بهبود تغذیه وزارت توضیح میدهد: «ما در جلسه تصمیمگیری برای این اقدام حضور نداشتیم و به نظر میرسد این تصمیم به خاطر اعتبارهای بیمه یا وارد کردن سایر آزمایشات مهمتر باشد اما باید جوانب دیگر را هم در نظر گرفت. اینکه مردم به هر دلیلی از سطح ویتامین دی خونشان خبردار نشوند، سلامت جامعه را در سالهای آتی تهدید میکند.»
او تاکید میکند که دستورالعمل مشخص وزارت بهداشت برای مقابله با کمبود ویتامین دی فقط برای پیشگیری است و درمان نیاز به پایش دارد: «طبق دستورالعمل وزارت بهداشت افراد بالای ۵۰ سال، صرفنظر از نتیجه آزمایش، باید ماهانه یک عدد قرص ۵۰ هزار واحدی ویتامین دی همراه غذا مصرف کنند. اما برای افرادی که آزمایش، کمبود را در آنان تأیید کرده باشد، این دوز کافی نیست؛ آنان باید طی 10 هفته، هفتهای یک عدد قرص ۵۰ هزار واحدی مصرف کنند تا کمبود درمان شود و سپس به دوز ماهانه بازگردند.»
زینب، پوکی استخوان دارد که ویتامین دی برایش نقشی حیاتی دارد. او چکاپ دورهای خود را در هر شرایطی انجام میدهد: «آخرین بار که برای آزمایش رفتم گفتند باید ویتامین دی را جدا بپردازم من که با یارانه و کمک فرزندانم زندگی میکنم، تواناییاش را ندارم و همین حالا هم قرص را از مرکز سلامت میگیرم چون در داروخانه گران است.» اسمعیلزاده افرادی مانند زینب را جزو گروههایی میداند که حذف آنها از پایش دورهای ویتامین دی میتواند در آینده خطرساز شود و هزینههای بیشتری را بر نظام سلامت تحمیل کند.
سیاست مکملیاری؛ پیشگیری در کنار درمان
تجربه علائمی مانند خستگی دائمی که با خواب کافی هم برطرف نمیشود، افسردگی و نوسانات خلقی بدون زمینههای مشخص، دردهای مبهم در استخوانها و ابتلای مکرر به سرماخوردگی یا سایر عفونتها که حاصل ضعف سیستم ایمنی است برای خیلی از مردم آشناست. علائمی که به گفته متخصصان، زمینهای برای ابتلا به برخی بیماریها هستند. مسیر همه این عوارض به یک ماده محلول در چربی میرسد که بخشی از آن را بدن میسازد و بخشی دیگر از راه مواد غذایی و مکملها تامین میشود: ویتامین دی.
مدیر دفتر بهبود تغذیه توضیح میدهد: «برای ما در وزارت بهداشت بسیار مهم است که از وضعیت ویتامین دی جامعه به عنوان یک ماده مغذی کلیدی آگاه شویم و سیاستهایی از جمله توزیع مکمل های ویتامین دی در سطح کل کشور برای گروههای هدف داشته باشیم.» تلاش ما بر این است که مردم چه با بیمه چه بدون بیمه از سطح ویتامین دی خونشان مطلع باشند و اگر جایی نیاز به درمان هست حتما باید آن را درمان بکنند. عدم آگاهی، مصرف خودسرانه و گاهی نادرست برنامه مکمل یاری را با اشکال روبهرو میکند.
همچنین اسمعیلزاده دلیل ادامه کمبود را در برخی افرادی که سالها مکمل مصرف میکنند، نادرستبودن نحوه مصرف میداند؛ «ویتامین دی برای جذب به چربی نیاز دارد و باید همراه وعده ناهار یا شام مصرف شود، نه بهصورت جدا مانند سایر قرصها. عامل دیگر نیز میتواند کمبود شدید اولیهای باشد که دوز پیشگیرانه برای جبران آن کافی نبوده است.»
به گفته او همین الان هم که ویتامین دی اندازهگیری میشود خیلی از همکاران ما، متخصصان تغذیه و متخصصان حوزههای مختلف پزشکی با تجویز مکملهای ویتامین دی سعی دارند سطح ویتامینهای جامعه را در حد نرمال نگه دارند.
اسمعیل زاده ادامه میدهد: «این داستان بسیار حائز اهمیت است چرا که اگر کمبودی ایجاد شده باشد در این گروه های پرخطر میتواند سلامت خود یا فرزندانشان رو شدیدا تحت تاثیر قرار دهد.»
نقش دانش و آگاهی در این زمینه نباید نادیده گرفته شود: «اینکه هر فردی مسئله ویتامین دی را مهم بداند و در مورد وضعیت آن آگاه باشد هدف اصلی ماست.»
افزایش هزینه آزمایش تشخیص بهموقع را دشوار میکند
به گفته اسمعیلزاده، اقدامات وزارت بهداشت و اجرای طرحهای مکمل یاری در طول این سالها، بی اثر نبوده و نتایج مثبتی داشته است. او اعلام کرد: «آمار کمبود ویتامین دی در کشور نسبت به یکونیم دهه پیش که بالای ۸۵ درصد بود، بهبود یافته و اکنون به حدود ۵5 درصد رسیده است.»
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه این بهبود را نتیجه اجرای همزمان سه سیاست میداند: «برنامه کشوری مکملیاری، اطلاعرسانی و آموزش عمومی درباره اهمیت ویتامین دی و غنیسازی اختیاری برخی مواد غذایی مانند روغنها و لبنیات و نان. با این حال این روند هنوز با وضعیت ایدهآل فاصله دارد و حذف آزمایش ویتامین دی میتواند بر برنامههای وزارت بهداشت تاثیر منفی داشته باشد.»
مجموع شواهد نشان میدهد در کشوری که بیش از نیمی از جمعیت بزرگسالش با کمبود این ویتامین روبهروست، افزایش هزینه دسترسی به این آزمایش به مانعی برای تشخیص بهموقع و تثبیت سلامت مردم تبدیل شود.
راهکار میانهای که مدیر دفتر بهبود تغذیه نیز بر آن تأکید دارد، طراحی سازوکاری هدفمندتر است: حفظ پوشش بیمهای برای گروههای پرخطر مانند سالمندان، بیماران خاص و زنان باردار و در کنار آن گسترش برنامههای پیشگیرانهای مانند غنیسازی مواد غذایی و مکملیاری؛ تا هم بار مالی بیمهها کنترل شود و هم سلامت عمومی جامعه آسیب نبیند.