هشدار معیشتی؛ تورم خوراکی‌ها به مرز 90 درصد رسید

مرکز آمار ایران در جدیدترین گزارش شاخص قیمت مصرف کننده، نرخ تورم دی ماه را اعلام کرد. بر اساس این گزارش، در دی ماه 1404 شاخص قیمت مصرف کننده خانوارهای کشور به عدد 469.4 رسیده است که نسبت به ماه قبل، 7.9 درصد افزایش، نسبت به ماه مشابه سال قبل، 60 درصد افزایش و در دوازده ماهه منتهی به ماه جاری نسبت به دوره مشابه سال قبل، 44.6 درصد افزایش داشته است. این ارقام یک رکوردشکنی در نرخ تورم محسوب می‌شود که سبب افزایش شکاف طبقاتی شده است.

نرخ تورم سالانه

منظور از نرخ تورم سالانه، درصد تغییر میانگین اعداد شاخص قیمت در یک سال منتهی به ماه جاری نسبت به دوره مشابه سال قبل است. در دی ماه سال جاری، نرخ تورم سالانه برای خانوارهای کشور به 44.6 درصد رسیده که نسبت به ماه قبل 2.4 درصد رشد نشان می‌دهد. این در حالی است که نرخ تورم برای استان‌های مختلف متفاوت بوده و از 39.5 تا 50.5 درصد متغیر است. بالاترین نرخ تورم مربوط به استان سمنان با 50.5 درصد و کمترین نرخ تورم متعلق به خراسان جنوبی با 39.5 درصد است. نکته قابل توجه آن است که نرخ تورم در استان‌های کم‌برخوردار (مانند ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، سیستان و بلوچستان و کردستان) از میانگین کشور بالاتر است.

رکوردشکنی نرخ تورم ماهانه

منظور از تورم ماهانه، درصد تغییر عدد شاخص قیمت، نسبت به ماه قبل است. در دی ماه 1404 تورم ماهانه خانوارهای کشور برابر 7.9 درصد بوده که بالاترین رقم طی یک دهه‌ی اخیر است. تورم ماهانه برای گروه‌های عمده «خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات»، 13.7 درصد و برای گروه عمده «کالاهای غیرخوراکی و خدمات»، 4.4 درصد بوده است.

نرخ تورم نقطه به نقطه

منظور از تورم نقطه به نقطه، درصد تغییر عدد شاخص قیمت نسبت به ماه مشابه سال قبل است. در دی ماه 1404 تورم نقطه به نقطه خانوارهای کشور، 60 درصد بوده است؛ یعنی خانوارهای کشور به طور میانگین، 60 درصد بیشتر از دی ماه 1403 برای خرید یک «مجموعه کالاها و خدمات یکسان» هزینه کرده‌اند. این رقم بالاترین رقم ثبت‌شده از زمان انتشار این شاخص توسط مرکز آمار است. بررسی گروه‌های مختلف نشان می‌دهد نرخ تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها 89.9 درصد و دخانیات 71.9 درصد بوده است. کمترین نرخ تورم در بین گروه‌های مصرفی مربوط به مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها با 35.4 درصد بوده است؛ گروهی که تا همین اواخر بالاترین نرخ تورم را به خود اختصاص می‌داد.

اقلام با افزایش شدید در دی ‌ماه عبارتند از:

·      روغن‌ها و چربی‌ها: 51.8 درصد ماهانه و ۱۱۶.۹ درصد سالانه.

·      لبنیات و تخم‌مرغ: 19.3 درصد ماهانه و ۸۷.۲ درصد سالانه.

·      گوشت قرمز و سفید: 18.9 درصد ماهانه و ۸۰.۶ درصد سالانه.

·      نان، غلات و برنج: تا ۱۳۳.۶ درصد سالانه در برخی زیرگروه‌ها.

این جهش عمدتاً به حذف تدریجی ارز ترجیحی (۲۸۵۰۰ تومانی) برای نهاده‌ها، افزایش نرخ ارز آزاد، رشد نقدینگی بالا و رشد کسری بودجه دولت برمی‌گردد.

تورم خوراکی‌ها به عنوان موتور اصلی تورم کل

حذف ارز ترجیحی اصلی‌ترین عامل جهش دی‌ماه است. قیمت نهاده‌های وارداتی (ذرت، سویا، کنجاله) چند برابر شده و مستقیم به قیمت مرغ، تخم‌مرغ، لبنیات و روغن منتقل شده است. تورم نقطه ‌به‌ نقطه خوراکی‌ها با ۸۹.۹ درصد تقریباً ۱.۵ برابر تورم کل است. به عبارت بهتر تقریباً تمام شتاب تورم اخیر از بخش غذا می‌آید. تورم ماهانه خوراکی‌ها ۱۳.۷ درصد است؛ یعنی کالاهای این گروه فقط در یک ماه بیش از ۱۳ درصد گران‌تر شده؛ در حالی که کالاهای گروه غیرخوراکی فقط 4.4 درصد افزایش داشته است. این شکاف نشان می‌دهد سیاست‌های ارزی (حذف تدریجی ارز ۲۸۵۰۰ تومانی برای نهاده‌های دامی و کشاورزی) و جهش نرخ ارز آزاد در آذر و دی، بیشترین ضربه را به سبد غذایی زده است.

علاوه بر این، افزایش شدید نرخ ارز سبب افزایش تورم انتظاری و شده و مردم پیش‌بینی گرانی بیشتر می‌کنند. بنابراین تقاضای احتیاطی یا خرید انبوه توسط آنها افزایش می‌یابد و فشار بیشتری روی قیمت‌ها می‌آورد. علاوه بر این، نزدیک شدن به ماه رمضان و نوروز معمولاً تقاضا را بالا می‌برد، اما امسال پایه تورم بسیار بالاتر از سال‌های قبل است.

پیامدهای میان‌مدت و کوتاه‌مدت

همان‌گونه که مشخص است تورم به معنای کاهش قدرت خرید واقعی خانوارهاست. با تورم سالانه ۴۴.۶ درصد و افزایش 20 تا 30 درصدی حقوق و دستمزد، سطح رفاه اکثر خانوارها به شدت سقوط خواهد کرد. تغییر الگوی مصرف یکی از پیامدهای مهم این امر است. خانوارهای متوسط و پایین احتمالاً مصرف پروتئین حیوانی (گوشت قرمز، مرغ، تخم‌مرغ) را کاهش می‌دهند و آن را با نان، برنج و حبوبات جایگزین می‌کنند که خطر سوءتغذیه و مشکلات سلامتی در بلندمدت را در پی دارد.

فشار اجتماعی و مهاجرت داخلی از دیگر پیامدهای این موضوع است. افزایش نارضایتی در شهرهای کوچک و روستاها (که سهم خوراکی در سبدشان بالاتر است) ممکن است مهاجرت به شهرهای بزرگ یا حتی خروج از کشور را تشدید کند. ضمن این که اگر نرخ ارز تثبیت نشود، نرخ تورم خوراکی‌ها در بهمن و اسفند به بالای 10 تا 15 درصد خواهد رسید و تورم نقطه‌ به‌ نقطه کل ممکن است به بالای ۶۵ تا 70 درصد هم برسد.

نابرابری تورمی و تشدید شکاف طبقاتی

نرخ تورم سالانه کشور در دی ماه 1404 برابر 44.6 درصد است که دامنه‌ آن برای دهک‌های مختلف هزینه‌ای از 43.5 درصد برای دهک دهم، تا 46.8 درصد برای دهک دوم متغیر است. این دامنه یعنی دهک‌های پایین‌تر حدود ۳.۳ واحد درصد تورم سالانه بیشتری تحمل کرده‌اند. تورم نقطه ‌به ‌نقطه در دهک دوم به ۶۶.۲ درصد رسیده است که بالاترین نرخ در میان دهک‌هاست.

فاصله تورمی دهک‌ها از 2.5 واحد درصد در آذر ماه به ۳.۳ واحد درصد در دی ماه رسیده و این یعنی تورم در حال عمیق‌تر کردن نابرابری است. تورم نقطه ‌به‌ نقطه دهک اول و دوم (فقیرترین‌ها) حدود 65 درصد بوده است. سهم خوراکی در سبد هزینه‌ این دهک‌ها معمولاً بالای 50 تا 60 درصد است که با حدود 17 درصد تورم ماهانه در این بخش، عملاً بخش عمده درآمد این گروه فقط برای زنده ماندن می‌رود.

تورم نقطه ‌به ‌نقطه دهک دهم (ثروتمندترین) حدود ۵۸.۱ درصد بوده است. سهم خوراکی در سبد این دهک حدود 20 تا 30 درصد است. تورم ماهانه خوراکی‌ها در این دهک 12.1 درصد بوده است. هر چند افزایش قیمت غذا برای این دهک هم آزاردهنده است، اما فشار معیشتی‌ را به اندازه دهک‌های پایین نابود نمی‌کند.

هشدار معیشتی به سیاستگذاران

بررسی این ارقام نشان می‌دهد تورم فعلی به شدت به ضرر فقراست و برخلاف ادعاهای برخی سیاست‌گذاران، یارانه‌های نقدی فعلی حتی اگر افزایش یابد، نمی‌تواند این شکاف را جبران کند، چون پایه تورم بسیار بالاست. این تورم، تورم فقرا است؛ یعنی بیشترین آسیب را به کسانی می‌زند که کمترین توان تحمل را دارند. بدون مداخله جدی در کنترل نرخ ارز، یارانه هدفمند نهاده‌ها، افزایش واقعی دستمزدها و یارانه نقدی متناسب با تورم واقعی خوراکی، شکاف طبقاتی و فشار معیشتی در ماه‌های آینده با وجود فرارسیدن ماه رمضان و نوروز شدیدتر خواهد شد.