هشدار درباره بازسازیهای شتابزده پس از جنگ؛ محیطزیست قربانی خاموش
کارشناسان محیطزیست در نشستی تخصصی در تهران هشدار دادند که آثار جنگ تنها به ویرانی شهرها و تلفات انسانی محدود نمیشود. به گفته آنان، تخریب خاک، آب، پوشش گیاهی و اکوسیستمها میتواند سالها پس از پایان درگیری ادامه پیدا کند و در صورت بازسازی شتابزده، این آسیبها تشدید خواهد شد.
جنگ که تمام میشود، خیابانها دوباره بازسازی میشوند، ساختمانها بالا میروند و زندگی شهری بهتدریج به جریان عادی برمیگردد. اما در زیر این ظاهر بازسازیشده، لایهای از آسیب باقی میماند که کمتر دیده میشود؛ آسیبی که به خاک، آب و زیستبومها وارد شده و گاهی دههها برای ترمیم آن کافی نیست.
در نشست «گذار از بحرانهای محیطزیستی ناشی از جنگ به بازتوانی پایدار سرزمین» در مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران، پژوهشگران و استادان دانشگاه از تجربه جنگهای مختلف جهان گفتند و بر این نکته تأکید کردند که پیامدهای محیطزیستی جنگها اغلب دیرتر از سایر آثار آن آشکار میشود، اما ماندگارتر است.
افشین دانهکار، استاد محیطزیست دانشگاه تهران و عضو حقیقی شورای عالی محیطزیست، با اشاره به جنگهای جهانی، ویتنام، خلیج فارس، عراق، غزه و جنگ اوکراین گفت جنگهای مدرن فقط به تلفات انسانی منجر نمیشوند، بلکه ساختار طبیعی سرزمینها را نیز دچار فروپاشی میکنند.
به گفته او، آلودگی خاک و منابع آب، نابودی تنوع زیستی و افزایش انتشار گازهای گلخانهای از پیامدهای تکرارشونده این جنگهاست؛ پیامدهایی که در مجموع تحت عنوان «بومکشی» شناخته میشوند.
دانهکار تأکید کرد با وجود چارچوبهای حقوقی بینالمللی برای حفاظت از محیطزیست در زمان جنگ، در عمل این سازوکارها نتوانستهاند مانع تخریب گسترده اکوسیستمها شوند. او گفت در بسیاری از موارد، ظرفیت خودترمیمی طبیعت از بین میرود و بازگشت به الگوهای پایدار کاربری زمین دشوار یا غیرممکن میشود.
او افزود مدیریت بحرانهای محیطزیستی جنگ باید در چهار مرحله دنبال شود: اقدامات فوری، پاکسازی، بازتوانی و بازسازی. به گفته او، حذف یا نادیده گرفتن هر یک از این مراحل میتواند روند احیای سرزمین را با شکست مواجه کند.
در ادامه نشست، عبدالرسول سلمان ماهینی، استاد دانشگاه گرگان، گفت حکمرانی محیطزیست در شرایط جنگی باید از مرحله پیش از بحران آغاز شود.
او توضیح داد پیش از جنگ لازم است مناطق حساس و پرریسک شناسایی شوند تا زیرساختها مقاومسازی، ریسکها توزیع و دادههای محیطزیستی در مراکز امن ذخیره شوند.
به گفته او، در زمان جنگ نیز به دلیل محدودیت دسترسی و اختلال ارتباطات، استفاده از فناوریهای پایش از راه دور و سنجش از دور اهمیت پیدا میکند.
ماهینی مرحله پس از جنگ را «بازتوانی» توصیف کرد و گفت این مفهوم تنها به بازسازی فیزیکی محدود نمیشود، بلکه شامل احیای اکوسیستمها و ترمیم عدالت محیطزیستی نیز هست.
او تأکید کرد مستندسازی، پایش مداوم و برنامهریزی مبتنی بر آمایش سرزمین میتواند معیار سنجش کارآمدی نظام مدیریت محیطزیستی در شرایط بحران باشد.
در بخش دیگری از نشست، محمدحسین محمدیآشنایی، عضو هیئت علمی دانشگاه اراک و رئیس پژوهشکده علوم محیطی این دانشگاه، درباره خطر تصمیمهای شتابزده در دوران پس از جنگ هشدار داد.
او گفت در شرایط جنگی، تصمیمگیریها با عدم قطعیت بالا و بحرانهای همزمان همراه است و به همین دلیل باید از مدل «حکمرانی تطبیقی» استفاده شود؛ مدلی که بر یادگیری مستمر و اصلاح سیاستها متکی است.
او افزود ترکیب رویکرد ایمنی، بهداشت و محیطزیست با برنامهریزی فضایی و استفاده از دادههای ماهوارهای و میدانی میتواند به شناسایی دقیق مناطق آسیبپذیر کمک کند.
محمدیآشنایی هشدار داد بازسازی بدون ارزیابی سلامت اکولوژیک ممکن است به اجرای پروژههای پرهزینه در مناطقی منجر شود که از نظر محیطزیستی هنوز ایمن نیستند.
به گفته او، ارزیابی ریسک اکولوژیک میتواند از تعارض سیاستها جلوگیری کرده و تابآوری اجتماعی و محیطزیستی را افزایش دهد.
کارشناسان در این نشست تأکید داشتند: پایان جنگ به معنای پایان بحران نیست. در بسیاری از موارد جنگ در سکوت خاک، آب و طبیعت ادامه پیدا میکند؛ جایی که سرزمین برای بازگشت به زندگی، نیازمند زمان، دقت و بازسازی مبتنی بر شناخت است، نه شتاب.