حریم تهران؛ پناهگاه اضطراری در بحران جنگ
در نشست «راهکارهای مدیریت شهری در حریم شهر تهران برای تقاضای اسکان جمعیت به هنگام وقوع جنگ» تأکید شد که حریم تهران در شرایط بحران میتواند نقش پناهگاه اضطراری را ایفا کند اما این نقش تنها با عبور از مدیریت سنتی، ایجاد حکمرانی جریانمحور تعیین نهاد متولی واحد و تقویت زیرساختهای اسکان و پشتیبانی قابل تحقق است.
نشست «راهکارهای مدیریت شهری در حریم شهر تهران برای تقاضای اسکان جمعیت به هنگام وقوع جنگ» با حضور محمدامین خراسانی، دانشیار دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران؛ معصومه قربانی، پژوهشگر و کارشناس معاونت عمران و توسعه امور شهری و روستایی وزارت کشور؛ مهران احسانی، پژوهشگر مطالعات شهرسازی و معماری مرکز و با دبیری شیما حاجیآقایی، پژوهشگر گروه مطالعات حریم مرکز برگزار شد.
در این نشست محمدامین خراسانی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران، با اشاره به همزمانی بحرانهای ژئوپلیتیک، اکولوژیک و حکمرانی گفت: تشدید تنشها، خطر گسست زنجیرههای تأمین، فرونشست زمین در دشتهای تهران و تعدد نهادهای متولی و نبود مدیریت یکپارچه در حریم باعث شده نگاه به حریم تهران از یک موضوع صرفاً شهری به یک الزام راهبردی امنیت ملی تبدیل شود.
او تأکید کرد: در سناریوهای تشدید تنش، ظرفیتهای حریم تهران باید در سه سطح اصلی دیده شود؛ نخست ظرفیت تأمین غذا که به گفته او در آن غفلت جدی شده دوم ظرفیت تأمین انرژی و سوم ظرفیت اسکان اضطراری و مدیریت بحران. خراسانی افزود: تحقق این سه محور بدون شبکه یکپارچه پشتیبانی ممکن نیست.
وی با طرح مفهوم حکمرانی جریانمحور گفت: در حریم تهران باید نهادی در سطح راهبردی مانند «شورای عالی امنیت زیستی حریم تهران» شکل بگیرد تا درباره اولویتبندی جریانها در شرایط بحران تصمیمگیری کند.
او اقتصاد مقاوم حریم را نیز یکی از الزامات این رویکرد دانست و گفت: توسعه زنجیرههای کوتاه تأمین از مزرعه تا سفره، ایجاد بازارچههای محلی و احداث سردخانههای راهبردی در پهنههای کشاورزی جنوب حریم میتواند تابآوری اقتصادی این محدوده را افزایش دهد.
خراسانی با اشاره به اینکه ۸۰ درصد آب تهران از خارج از حریم تأمین میشود، گفت که تهران یک کلانشهر شکننده است و در بحرانها بیشترین فشار بر حریم بهعنوان حلقه اتصال به منابع حیاتی وارد میشود. او تأکید کرد تا زمانی که نگاه به حریم صرفاً شهرداریمحور باشد، امکان تحقق حکمرانی جریانمحور وجود ندارد.
او شناسنامهدار کردن قنوات و آبخوانهای حریم، تفاهم با جهاد کشاورزی برای تغییر الگوی کشت در جنوب حریم، تصویب سند ملی حکمرانی جریانمحور در کلانشهرها و ایجاد صندوق سرمایهگذاری تابآوری حریم با مشارکت بخش عمومی و خصوصی را از اقدامات ضروری دانست.
معصومه قربانی، پژوهشگر معاونت عمران و توسعه امور شهری و روستایی وزارت کشوربا اشاره به نبود هماهنگی در مدیریت حریم گفت: تبدیل اراضی کشاورزی و باغی به کاربریهای مسکونی و نبود نهاد متولی مشخص، از مهمترین چالشهای این حوزه است.
او با اشاره به تجربه بحرانهای گذشته از جمله جنگ و زلزله افزود: در شرایط بحرانی، شهروندان بدون برنامهریزی قبلی و با استفاده از وسایل شخصی اقدام به خروج از شهر میکنند و این مهاجرتهای ناگهانی باعث سردرگمی، آشفتگی و اختلال در عملکرد نیروهای امدادی و خدماتی میشود. به گفته او، اسکان اضطراری در مبادی ورودی شهر در چنین شرایطی میتواند یکی از مؤثرترین راهکارها باشد.
قربانی تأکید کرد: امروز نیازمند بازتعریف مفهوم شهر هستیم؛ شهری که بتواند در برابر حملات چندلایه، اختلالات زیرساختی و تهدیدات سایبری و فیزیکی تابآور باشد. او افزود: هرچند ایمنسازی سازهای مهم است، اما باید به مرحلهای رسید که شهر در برابر بحرانها واکنشپذیری خودکار داشته باشد.
وی حریم تهران را به دلیل وجود اراضی باز، ظرفیت توسعه شهرهای جدید، دسترسی به شبکه بزرگراهی و فاصله از مراکز پرتراکم، بستر مناسب برای استقرار سریع کمپهای اسکان اضطراری دانست.
او مجموعهای از اقدامات ضروری را نیز برشمرد: تعیین نهاد متولی مدیریت و نظارت بر حریم، تدوین شرح وظایف در ساختار مدیریت بحران، ایجاد بانک اطلاعاتی اراضی مناسب اسکان اضطراری، تجهیز زیرساختهای پایه، پیشبینی انبارهای منطقهای اقلام حیاتی، طراحی سناریوهای تخلیه و جابهجایی جمعیت، و بهرهگیری از نظرات جامعه محلی در تصمیمگیریها.
مهران احسانی، پژوهشگر مطالعات شهرسازی و معماری مرکز، با تأکید بر نقش حریم در بحرانهای جنگی گفت: درگیریهای کوتاهمدت میتواند موجب تخریبهای موضعی، اختلال در خدمات و جابهجایی ناگهانی جمعیت شود و همین موضوع، اسکان فوری و تداوم خدمات را حیاتی میکند.
او افزود: حریم باید بهعنوان ناحیه جذب و پشتیبانی در نظر گرفته شود. به گفته او، الگوی تخلیه در شرایط بحران باید از مدل متمرکز و هیجانی به سمت «تخلیه شبکهای» و چندکریدوری تغییر کند.
احسانی تأکید کرد: برای تحقق این رویکرد باید کریدورهای تخلیه تعریف شود و زیرساختهایی مانند مخازن آب اضطراری، خطوط تغذیه موقت، برق پشتیبان، خدمات درمانی سیار، سامانههای ارتباطی بحران و تجهیز سولهها برای اسکان کوتاهمدت پیشبینی شود.
او گفت: حریم تهران در بحران جنگی حلقه دوم تابآوری کلانشهر است و تحقق این نقش مستلزم عبور از نگاه صرفاً کنترلی و حرکت به سمت برنامهریزی عملکردی و آیندهنگر در مدیریت این محدوده است.
در این نشست تأکید شد که حریم تهران در شرایط بحران میتواند بهعنوان پناهگاه اضطراری و حلقه پشتیبان کلانشهر عمل کند، اما تحقق این نقش نیازمند تغییر بنیادین در حکمرانی شهری، ایجاد نهاد متولی واحد، تدوین سازوکارهای جریانمحور و سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای اسکان و مدیریت بحران است.