حریم تهران میان چند مدیر؛ ساختوساز غیرمجاز در مرزهای خاکستری
بیشترین ساختوسازهای غیرمجاز حریم تهران در مناطق ۱۸ و ۱۹ گزارش شده است. جایی که مرز تهران با شهر قدس و اسلامشهر و حسنآباد و رباطکریم به یکی از نقاط درگیر تداخل مدیریتی تبدیل شده است. مدیر حریم شرکت شهربان میگوید شهرداری و استانداری درباره بخشهایی از حریم برداشت یکسانی ندارند و همین اختلاف کنترل ساختوساز را دشوار کرده است. در پنج ماه نخست امسال حدود ۳۵۰۰ مأموریت برای مقابله با ساختوساز غیرمجاز انجام شده اما فقط ۲۶۷ مورد به رفع خلاف رسیده است.
مرز روی نقشه مشخص است اما مدیریت حریم تهران در همه نقاط به همین اندازه روشن نیست. در غرب و جنوب غرب تهران محدوده شهر به شهر قدس و اسلامشهر و حسنآباد و رباطکریم میرسد و در شمال شرق نیز لواسان و فشم با تهران هممرز هستند. مدیران شهرداری از تداخل مرزی در همین نقاط میگویند و معتقدند اختلاف برداشت میان استانداری و شهرداری درباره محدوده حریم راه را برای مدیریت یکپارچه دشوار کرده است.
نتیجه این اختلاف را میتوان در آمار ساختوسازهای غیرمجاز دید. مناطق ۱۸ و ۱۹ اکنون بیشترین تخلفات حریم تهران را دارند و مدیران شهربان میگویند انگیزه اقتصادی همچنان یکی از عوامل اصلی ادامه ساختوساز در این اراضی است.
اولین تور خبرنگاری حریم شرکت شهربان و حریمبان شهرداری تهران روز دوشنبه دوم شهریور برگزار شد. بخشی از این بازدید به جاده کن به سمت امامزاده داوود اختصاص داشت اما مسئلهای که در جریان آن مطرح شد تنها به این محدوده مربوط نبود. داود معظمی گودرزی مدیر حریم شرکت شهربان و حریمبان از تداخل مرزی در بخشهایی از حریم تهران خبر داد. به گفته او در محدوده قلعه حسنخان و شهر قدس و مناطق ۱۸ و ۱۹ و همچنین اسلامشهر و حسنآباد و رباطکریم تداخلات مرزی وجود دارد. منطقه یک نیز در محدوده لواسان و فشم با وضعیت مشابهی روبهرو است.
او مسئله را فقط اختلاف چند خط مرزی ندانست و گفت در برخی نقاط استانداری و شهرداری تهران درباره محدودههای حریم دیدگاه متفاوتی دارند. اختلافی که مستقیما بر مسئولیت کنترل زمین و جلوگیری از ساختوساز اثر میگذارد. زمانی که مشخص نباشد مسئولیت نهایی کنترل یک محدوده با کدام نهاد است امکان مداخله سریع در برابر ساختوساز نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
شهرداری برای اثبات اثر این تفاوت مدیریتی به وضعیت زمینهای دو سوی مرز استناد میکند. معظمی گودرزی گفت حدود ۹۰ درصد حریمی که در اختیار شهرداری تهران بوده از ساختوساز مصون مانده است. او جاجرود را مثال زد که رودخانه در بخشهایی مرز حریم را تشکیل میدهد. به گفته او در یک سوی رودخانه که خارج از حوزه مدیریت شهرداری تهران است ساختوساز گسترده دیده میشود اما در سمت متعلق به حریم منطقه چهار بخش زیادی از اراضی همچنان بکر مانده است. همین وضعیت به گفته او در بخشهایی از مناطق ۱۸ و ۱۹ نیز قابل مشاهده است.
با این حال مناطق ۱۸ و ۱۹ در آمار خود شهربان در صدر ساختوسازهای غیرمجاز حریم قرار دارند. مدیر حریم شرکت شهربان اعلام کرد در حال حاضر بیشترین موارد ساختوساز غیرمجاز حریم تهران در محدوده این دو منطقه مشاهده میشود. مناطقی که همزمان درگیر تداخل با حوزههای مدیریتی پیرامون تهران نیز هستند.
آمار پنج ماه نخست سال ابعاد عملیات شهرداری را نشان میدهد. از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا پایان پنج ماه نخست حدود ۳۵۰۰ مأموریت برای مقابله با ساختوسازهای غیرمجاز در حریم انجام شده است. از این تعداد ۲۶۷ مورد به رفع خلاف منجر شده است. در مواردی که ساختوساز تکمیل شده و شرایط قانونی وجود داشته بنا تخریب شده و در مواردی که عملیات در مراحل ابتدایی بوده شهرداری ساختوساز را متوقف و محل را مسدود کرده است.
فاصله میان ۳۵۰۰ مأموریت و ۲۶۷ رفع خلاف نیز نیازمند توضیح است. همه مأموریتها الزاما به معنای شناسایی یک بنای غیرمجاز نیستند و بخشی از مأموریت نیروها ماهیت نظارتی و پیشگیرانه دارد اما تفکیک دقیقی از اینکه چند مأموریت به شناسایی تخلف منجر شده و چه تعداد پرونده وارد فرآیند قضایی شده و چند مورد امکان برخورد قانونی نداشتهاند ارائه نشد.
یکی از محدودیتهای برخورد به قدمت بناها برمیگردد. معظمی گودرزی گفت بسیاری از ساختمانها و رستورانهای موجود در حریم قدیمی هستند و اگر مستندات نشان دهد ساخت بنا به بیش از پنج سال قبل مربوط است امکان برخورد و تخریب آن به شکل تخلفات جدید وجود ندارد. بنابراین بخش مهمی از مأموریت شهربان به شناسایی ساختوساز در همان مراحل نخست اختصاص دارد. موضوعی که در حریم تهران به دلیل وسعت و دشواری دسترسی ساده نیست.
حدود ۳۴۰ نیرو در ۱۱ منطقه و ۲۷ ناحیه دارای حریم فعالیت میکنند. این نیروها در شیفتهای ۱۲ و ۲۴ ساعته مأمور پایش هستند. کل ناوگان نظارتی حریم نیز شامل ۴۴ خودرو و پنج موتورسیکلت است. در منطقه پنج پنج خودروی گشت و حدود ۲۵ نیروی کارشناسی برای کنترل حریم فعالیت میکنند. در بعضی نقاط حتی این تجهیزات هم کافی نیست. مدیر حریم شهربان میگوید در بخشهایی از فرحزاد نیروها برای رسیدن به نقاط مورد نظر باید شش تا هفت ساعت پیادهروی کنند.
در محدوده کن مسئله فقط جلوگیری از توسعه شهر نیست. بخشی از اراضی در مجاورت بستر رودخانه فصلی قرار دارند. تجربه سیلاب امامزاده داوود نیز نشان داده ساختوساز در این نقاط میتواند از یک تخلف شهرسازی به مسئله ایمنی تبدیل شود. خشک بودن رودخانه در بخشی از سال به معنای از بین رفتن خطر نیست و در پاییز و زمستان یا هنگام بارندگی شدید جریان آب میتواند دوباره به این بستر بازگردد.
مدیر حریم شرکت شهربان انگیزه اقتصادی را یکی از دلایل ادامه تخلف دانست. ارزش زمین در پیرامون تهران و امکان درآمدزایی از ساختوساز باعث شده حتی با وجود گشتهای شبانهروزی تخلف متوقف نشود. سرعت ساخت نیز کار را دشوارتر میکند. هدف شهرداری این است که بنا پیش از تکمیل شناسایی شود زیرا هرچه ساختوساز جلوتر برود توقف و تخریب آن با موانع بیشتری روبهرو میشود.
اما مسئله حریم تهران فقط تعداد گشت و خودرو و مأمور نیست. آنچه مدیران شهربان در این بازدید شرح دادند نشان میدهد بخشی از مشکل در مرز میان دستگاههای مسئول شکل گرفته است. تهران در مناطقی با شهرها و شهرستانهای پیرامونی به هم میرسد و همان جا که درباره حدود مسئولیت اختلاف وجود دارد کنترل زمین نیز پیچیدهتر میشود. مناطق ۱۸ و ۱۹ اکنون هم درگیر این تداخل هستند و هم بیشترین ساختوساز غیرمجاز حریم در آنها گزارش شده است. تا زمانی که تکلیف مدیریت این مرزهای مشترک روشن نشود افزایش گشت و تخریب بناهای تازه تنها بخشی از مسئله حریم تهران را حل خواهد کرد.