جامعه ایران در گذار تاریخی حساس؛ از جامعه لحظهای تا بازتولید نابرابری
پرویز پیران، جامعهشناس، هشدار داد جامعه ایران وارد مرحلهای شده که تصمیمها، رفتارها و کنشهای اجتماعی در لحظه شکل میگیرند بدون پیوند با گذشته یا آینده، طبقه متوسط واقعی از بین رفته و جامعه با تهدیدهای عمیق اخلاقی و اجتماعی روبهروست.
همایش «کنکاشهای مفهومی و نظری درباره جامعه ایران» که قرار بود خرداد ماه امسال برگزار شود که همزمانی با جنگ 12 روزه آن را با تاخیر 3 ماهه رو به رو کرد امروز در دانشگاه علوم اجتماعی برگزار شد .
غلامرضا غفاری رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در افتتاحیه این همایش گفت :علوم اجتماعی در آستانه تحولی تازه است و تنها با گفتوگو، واقعبینی و میدان دادن به نسل جدید میتواند مسیر خود را بازتعریف کند.
به گفته غفاری جامعهشناسی امروز در نقطهای ایستاده که ناگزیر از بازاندیشی و بازتعریف خود است و علوم اجتماعی باید گفتوگو با جامعه و سیاستگذار را یاد بگیرد و از دایره بسته درون خود بیرون بیاید.
رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به شرایط ویژه جامعه افزود: جامعه ما با دگرگونیهای بزرگ و پرشتاب روبهروست و جامعهشناسی در ایستگاه مهم تاریخی ایستاده است. غفاری تأکید کرد سیاستگذاران باید فرصت بیشتری برای فعالیت عالمان علوم اجتماعی فراهم کنند و جامعهشناسان نیز با نگاه واقعبینانه و هوشمندانه به مسائل جامعه بپردازند.
غفاری گفت جامعهشناسان نباید فقط با خودشان حرف بزنند و گفتوگو باید با جامعه و دستگاههای سیاستگذاری برقرار شود تا همافزایی واقعی شکل گیرد و مسیر حیات اجتماعی ایران عقلانیتر و مؤثرتر شود.
رندال کالینز جامعه شناس آمریکایی هم در پیامی به همایش تأکید کرد رسانههای الکترونیکی، هوش مصنوعی و رباتهای خودمختار جهان جدیدی از روابط اجتماعی و نابرابریها را پیش روی جامعهشناسی قرار دادهاند. او گفت جامعهشناسی متعلق به همه علاقهمندان است و اکنون فرصت رسیده تا مسائل نوظهور عصر دیجیتال و هوش مصنوعی موضوع پژوهشهای جدید قرار گیرد.
او پرسید مالکیت رباتها در اختیار چه کسانی خواهد بود و چگونه هوش مصنوعی ساختارهای طبقات اجتماعی، نابرابری و پویایی تغییرات اجتماعی را دگرگون خواهد کرد.
مهدی سلیمانیه؛ دبیر محور ویژه همایش «کنکاشهای مفهومی و نظری درباره جامعه ایران هم در مراسم افتتاحیه گفت علوم اجتماعی ایران حامل رؤیای سرزمینی است که عدالت، آزادی و برابری در آن ممکن باشد؛ جایی که هیچ عقیدهای طرد نمیشود، آرزوهای جوانان دستنیافتنی نیست و خانوادهها مجبور به مهاجرت نمیشوند. او ایران امروز را زخمی و خسته توصیف کرد و افزود نسلهای گذشته با زخمهای آن زندگی کرده، اندیشیده و برای آن آرزو داشتهاند.
سلیمانیه تأکید کرد علوم اجتماعی هنوز مردانه است در حالی که بیش از ۷۰ درصد دانشجویان زن هستند و هیئتهای علمی با روابط بسته راه را بر نسل جوان نمیگشایند.
در این مراسم پرویز پیران با ارائه مفهوم جامعه لحظهای گفت نخستین بار در سال ۱۳۹۴ علائم آن را تشخیص داده؛ جامعهای که در آن تصمیمها، رفتارها و کنشهای اجتماعی در لحظه شکل میگیرند بدون پیوند با گذشته یا آینده.
او به نابودی طبقه متوسط واقعی و ظهور طبقهای شبهمتوسط و لمپنیزه اشاره کرد؛ طبقهای که فاقد دغدغه جمعی و ملی است. پیران این وضعیت را محصول جامعه شناختی فسادمحور و خودمحوری تاریخی ایرانی دانست.
پیران گفت جامعه ایران پس از جنگها و سقوط حکومتها دچار خشونت گسترده شده که در رفتارهای روزمره و روابط اجتماعی نیز ریشه دارد. این چرخه باعث شده جامعه ایرانی با بالادست فروتن و التماسی و با زیردست خشن و تحقیرآمیز رفتار کند. او تأکید کرد جامعه لحظهای نشانه گسست از خرد جمعی و آیندهنگری است و اگر جامعه نتواند از چرخه خشونت و خودمحوری بیرون آید، حتی بزرگترین فرصتهای تاریخی نیز از دست خواهد رفت.
مریم زارعیان جامعهشناس هم در پنل توسعه همایش «کنکاشهای مفهومی و نظری» هشدار داد که بحران مسکن در ایران تنها مسئله سرپناه نیست، بلکه ساختارهای نابرابری را تقویت میکند و نیازمند سیاستگذاری هوشمند، بازتعریف نهادها و برنامهریزی یکپارچه است.
مریم زارعیان در سخنرانی خود به بررسی ابعاد پیچیده بحران مسکن در ایران پرداخت و تأکید کرد که مسکن بهمثابه یک سرمایه فضایی، جایگاه اجتماعی افراد را شکل میدهد و عملکردهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن نابرابری را بازتولید میکند. او با ارائه دادههای رسمی و شاخصهای کلیدی، فشار مالی شدید بر اقشار کمدرآمد و تغییر الگوهای سکونت را تحلیل کرد و راهکارهایی عملیاتی برای سیاستگذاری هوشمند مسکن ارائه داد.
او سپس به نظریه سرمایه فضایی اشاره کرد: مسکن نه تنها محل زندگی، بلکه نماد جایگاه اجتماعی افراد است و نسل بعدی میتواند از طریق آن به سایر سرمایهها مانند فرهنگی و اجتماعی دست یابد. زارعیان افزود که نگاه بازار آزاد نیز مسکن را بهعنوان کالایی اقتصادی و ابزار کارآمد برای سنجش قیمتها تحلیل میکند، اما تجربه بحران ۲۰۰۸ نشان داده که بدون چارچوب نظارتی هوشمند، بازار قادر به تأمین عدالت اجتماعی نیست.زارعیان تأکید کرد که حل بحران مسکن نیازمند تعادل میان سیاستهای عدالتمحور و کارکرد بازار است و دستیابی به آن بدون سیاستگذاری هوشمند، برنامهریزی یکپارچه و نظارت مستمر ممکن نیست.
او نتیجه گرفت: مسکن، محلی برای زندگی نیست؛ بلکه عرصه بازتولید نابرابری، سرمایه اجتماعی و مشارکت شهروندی است و آینده توسعه ایران به توانایی ما در مدیریت عادلانه این سرمایه بستگی دارد.
سمیه سادات شفیعی هم در این پنل به پیامدهای اجتماعی و سلامت ناشی از جنگ در ایران پرداخت و نشان داد که اثرات جنگ تنها محدود به آسیبهای نظامی و زیرساختی نیست، بلکه شامل آسیبهای روانی، جسمی و اجتماعی بلندمدت برای غیرنظامیان، به ویژه زنان، کودکان و خانوادههاست. او با استفاده از دادههای میدانی و مطالعات طولی، اهمیت توسعه مبتنی بر ظرفیتهای انسانی و توانمندسازی اجتماعی را برای بازسازی مناطق آسیبدیده برجسته کرد.
شفیعی با اشاره به سابقه مطالعات خود از دهه ۸۰ توضیح داد که تمرکز اصلی او بر پیامدهای اجتماعی جنگ و بهویژه نقش زنان در دوران و پس از جنگ بوده است. او مطالعات میدانی را از پیش از دوران کرونا آغاز کرده و در چند استان ایران مصاحبههایی انجام داده است تا تفاوت شرایط و تجربیات افراد را بررسی کند.
او تأکید کرد که بررسی پیامدهای جنگ باید فراتر از رویکرد حماسی یا نظامی باشد و شامل تأثیرات روانی، اجتماعی و فردی بر غیرنظامیان نیز باشد. این موضوع، به گفته او، به ویژه در مناطق کمتر مورد توجه مانند خرمشهر، دزفول و ایلام، که در معرض حملات مستقیم و طولانی مدت بودهاند، اهمیت دارد.شفیعی گفت که جامعهشناسی باید پیامدهای جنگ و رنج انسانی غیرنظامیان را جدی بگیرد و تنها به آسیبهای نظامی و درآمدی بسنده نکند. او تأکید کرد که بازسازی و توسعه مناطق آسیبدیده بدون توجه به سلامت روان، توانمندسازی اجتماعی و مشارکت افراد، ناقص خواهد بود.
وی گفت:ت جربه جنگ فراتر از میدان نبرد است؛ زندگی، سلامت و روان جامعه همچنان نیازمند مداخله هوشمندانه، توجه به قابلیتهای انسانی و توسعه پایدار است.