روزانه ۳۸۹ ابتلای جدید؛ زنگ خطر سرطان در ایران
آسیبهای ناشی از سرطان و هزینههای سنگین درمان، کشورها را واداشته تا از درمانمحوری به سمت پیشگیری حرکت کنند. اما هنوز پیشگیری و غربالگری، جایی در ذهن و زندگی خیلیها ندارد و فقط ۱۰ درصد افراد مبتلا در چکاپها متوجه بیماری میشوند.
سالانه حدود ۱۰۰ هزار نفر در ایران جان خود را بر اثر سرطان از دست میدهند و هر روز ۳۸۹ مورد جدید ابتلا ثبت میشود. اما هنوز بیشتر تشخیصها در مراحل دوم و سوم اتفاق میافتد که زمان طلایی درمان از دست رفته است. غربالگری میتواند این قصه را سالها عقب بیندازد و پایانش را از مرگ و فقر، به زندگی و امید تغییر دهد.
هزینههای سنگین درمان و آسیبهای ناشی از سرطان، کشورها را واداشته تا از درمانمحوری به سمت پیشگیری حرکت کنند. اما هنوز پیشگیری و غربالگری، جایی در ذهن و زندگی خیلی از ما ندارد. تشخیص بیماریها در مراحل اولیه یا غربالگری، یکی از روشهایی است که بار بیماری و هزینه درمان را کم میکند.
بهارک کیوان، رادیوآنکولوژیست میگوید: «غربالگری یعنی انجام تستهایی که به ما کمک میکند بیماری را پیشبینی کنیم. اگر نتیجه تست منفی شد، خیالمان راحت است و اگر مثبت شد، لازم است کارهایی انجام دهیم.»
کیوان تاکید میکند که با انجام غربالگری، میتوان از پیشرفت بیماری جلوگیری کرد: «غربالگری روی افراد ظاهراً سالم و بدون علامت انجام میشود تا بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود.» البته به گفته او یک تست غربالگری باید مشخصات خاصی داشته باشد: «باید با حساسیت بالا و اختصاصی انجام شود. همچنین باید بتوان آن را برای عموم افراد جامعه انجام داد.»
غربالگری به گفته او با پیشگیری متفاوت است: «پیشگیری مرحله قبل از غربالگری است، یعنی اصلاح سبک زندگی و رعایت موارد با ریسک بالا. غربالگری مرحله بعد است که مشخص میشود مثلاً فرد مرحله اولیه سرطان را دارد. خیلی از سرطانها درمان صددرصد دارند. مسئله اینجاست که کار به مراحل پیشرفته میرسد و درمان سخت و ناممکن میشود.»
چرا باید غربالگری را جدی بگیریم
محمد هنوز باورش نمیشود شبی که پدرش برای پهلودردی که تصور میکرد سنگ کلیه است به درمانگاه رفت، شروع کابوسی سهماهه بود: «پدر ظاهرا سالم بود اما ذره ذره تمام شد.»
سمانه از مادر جوان و ورزشکارش میگوید که بارها اشاره کرده بود باید ماموگرافی انجام دهد: «کاش جدی گرفته بودیم.»
علی هم که این روزها با سرطان میجنگد، اهل چکاپ منظم نبود: «فکر میکردم وقتی نشانه خاصی نیست یعنی بیماری هم نیست، تا اینکه یک روز ناگهان بیهوش شدم و مراجعه به درمانگاه به اتاق شیمیدرمانی منتهی شد.» دوران بستری و روزهای کشدار بیمارستان او را به عقب برمیگرداند و میبیند نشانههایی بوده: «همیشه 10 تا 12 ساعت کار میکردم، اما مدتی بود بعد از چهار، پنج ساعت خسته میشدم و دوست داشتم زیاد بخوابم.»
به گفته کیوان بالای 80 درصد بیماران میگویند از چند وقت پیش حالاتمان تغییر کرده بود: «اگر بدن را بشناسیم، میفهمیم یک چیزهایی طبیعی نیست. مثلاً خستگیای که الان داریم یا مدتی است بیحالیم، درد مبهم شکمی، لگنی و سردردی داریم که دیر به مسکن جواب میدهد، شبها عرق میکنیم و یا کاهش وزن و بیاشتهایی بدون دلیل داریم. بیماران زیادی با سرطان روده دارم که میگویند مدتها بود شکل مدفوع یا رنگ ادرارشان تغییر کرده بوده. در مورد بیماریهای زنان، خیلیها میگویند مدتها لکبینی یا درد داشتهاند؛ همه اینها به ما هشدار میدهند.»
این رادیوآنکلوژیست میگوید این طرز فکر رایجی است که فرد تا ظهور علائم به پزشک مراجعه نمیکند. بخشی از این موضوع به آگاهی جامعه برمیگردد، ولی بخش عمدهاش به خاطر هزینههای سرسامآور است: «حتی برای اقشار متوسط، پرداخت هزینهای مثل کولونوسکوپی یا ماموگرافی راحت نیست، مگر اینکه به مراکز دولتی مراجعه کنند و مدتها در صف انتظار بمانند.»
افراد خیلی کمی غربالگری منظم انجام میدهند. او براساس تجربهاش میگوید که حدوداً 10 درصد افراد در چکاپها متوجه بیماری میشوند. بیشترین درصد هم مربوط به ماموگرافی است، چون خیلی درباره آن صحبت میشود و زنان نسبت به آن آگاهترند.
داریوش پناهیزاده، مدیرکل درمان مستقیم سازمان تامین اجتماعی به آتیه آنلاین میگوید: «استقبال مردم از غربالگری و رفتن به سراغ آن خیلی به چگونگی اجرای برنامه بستگی دارد. اگر برنامه درست اجرا شود، مردم حتما استقبال میکنند. فرهنگسازی و تبلیغات هم اهمیت زیادی دارد.»
آمارهای طرح غربالگری: افزایش نگرانکننده سرطان دهانه رحم
غربالگری سرطانهای شایع جزو برنامه نظام سلامت همه کشورهاست. این توصیه سازمان بهداشت جهانی است. وزارت بهداشت و سازمان تأمیناجتماعی در سالهای اخیر، با اجرای غربالگری بیماریها برای ارتقای سلامت مردم و نیز کاهش هزینهها، وارد عرصه پیشگیری شدهاند. غربالگری به طور رسمی از سال ۱۴۰۰ در سه حوزه سرطانهای برست و دهانه رحم و کلورکتال شروع شده است. وزارت بهداشت تصمیم گرفته در سه استان قم، اصفهان و سیستان و بلوچستان غربالگری را به صورت پایلوت انجام دهد.
پناهیزاده درباره جزئیات برنامههای اجرا شده میگوید: «از سال ۱۴۰۰ تا سه ماهه دوم ۱۴۰۴ یک ارزیابی انجام دادیم. از تعداد ۵۱۹ هزار و ۴۰۲ نفر از زنان، تعداد ۲۶۰ هزار و ۵۹۵ نفر در مراکز درمانی ما ماموگرافی شدند. از این تعداد ۲۹۶۲ نفر به مرحله نمونه برداری رفتند و ۱۱۹۷ نفر تشخیص قطعی سرطان پستان مشاهده شد. در مورد غربالگری سرطان کلورکتال در همین بازه زمانی با ارزیابی ۵۶۳ هزار و ۱۹۱ نفر از مراجعه کنندگان، تعداد ۷۱ هزار و ۴۳۱ نفر در آزمایش فیت مثبت بودند که ۱۰ هزار و ۹۲۶ نفر برای کلونوسکوپی معرفی شدند. از این تعداد ۵۴۱ نفر تشخیص قطعی سرطان کلورکتال دریافت کردند.»
از زمستان ۱۴۰۱ تا پاییز ۱۴۰۳ یک نمونه موردی در مورد سرطان دهانه رحم در تهران از طریق تست پاپ اسمیر انجام شده است: «ریزفاکتورهای این سرطان را بررسی کردیم و اچپیوی هم به عنوان عامل خطر دیده شد.» در این نمونه از مجموع ۱۳ هزار و ۷۷۷ نفر معاینه انجام شده، دو هزار و ۹۸۸ نفر تست پاپ اسمیر دادند و از میان آنها برای ۴۶۴ نفر تشخیص قطعی سرطان دهانه رحم داده شد: «این کار داوطلبانه و فعلا فقط در یک استان انجام شده که نشان دهنده افزایش نگرانکننده این سرطان نسبت به سالهای گذشته است.»
به گفته مدیرکل درمان مستقیم اولین علت مرگومیر در سرطانها مربوط به سرطان معده، دوم ریه، سوم کلورکتال و چهارم پستان است. او با اشاره به اینکه مرگ ناشی از سرطان در کشور ما سالانه ۱۰۰ هزار نفر است میگوید: «روزانه ۳۸۹ مورد جدید سرطان شناسایی میشود.»
اگرچه سرطانهای معده و ریه هم غربالگری میشوند اما در برنامه جامع غربالگری نیستند. پناهیزاده درباره دلیل آن میگوید: «مردم آندوسکوپی را راحت اما کولونوسکوپی را سخت انجام میدهند. برنامه درست این است که آندوکلون باهم انجام شود. مثلا در ژاپن جمعیت را در سنین خاصی سالانه آندوکلون میکنند. افراد با ریسک بالا با فواصل کمتری تست میدهند. الان هم سن تست تا ۴۰ سال پایین آمده است.»
تا سال ۲۰۴۰ میلادی در دنیا شیب سالمندی بالا میرود و ایران هم از این قاعده مستثنی نیست: «انتظار میرود در دنیا سرطانها تا سال ۲۰۴۰ یک و نیم برابر بیشتر شوند. این عدد در ایران ۱.۹ است یعنی از متوسط دنیا ۰.۴ بیشتر هستیم.»
تکثیر یک درد؛ ابتلا به سرطان و سقوط به زیر خط فقر
سرطان علاوه بر دردهای جسمانی برای بیمار و آسیبهای روانی برای او و خانواده، هزینههای درمانی بالایی دارد. مردم از پس هزینهها برنمیآیند؛ تا کجا میتوان دارایی را -اگر وجود داشته باشد- فروخت و قرض و وام گرفت؟ از طرفی برای داروهای سرطان پوشش بیمهای کافی وجود ندارد. علی تا امروز هزینههای زیادی برای درمان پرداخته است: «فقط در یک مورد دکتر داروی شیمی درمانی با قیمت دو میلیارد تومان تجویز کرد که قادر به تهیهاش نبودیم و مجبور به خرید نمونه بنگلادشی با قیمت 700 میلیون تومان شدیم. برای خیلی از بیماران این هم مقدور نیست.»
بررسی هزینههای سلامت در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد سهم سلامت از کل هزینه مصرفی خانوار به ۹.۲ درصد رسیده، درحالی که در سال ۱۴۰۲ این رقم ۸.۷ درصد بود. بیش از ۶۰ درصد این هزینهها از محل پرداخت مستقیم از جیب تأمین میشود.
براساس گزارشهای مرکز آمار حدود ۲.۴ تا ۲.۵ میلیون نفر در یک سال به دلیل هزینههای درمانی به زیر خط فقر رفتهاند. علاوه بر این، حدود ۷.۹ درصد خانوارها پس از پرداخت هزینههای درمان به زیر خط فقر میافتند. در برخی بیماریهای خاص مانند سرطان پستان این نسبت در میان گروههای کمدرآمد حتی تا ۱۸.۵ درصد گزارش شده است.
همین هزینههای بالا باعث شده چگونگی بهرهمندی از خدمات رایگان به ویژه در حوزه غربالگری از سوالات اصلی و همیشگی مردم باشد. بسیاری از مردم از ترس پرداخت هزینه زیاد سراغ تست نمیروند. پناهیزاده برای بازشدن این گره تاکید میکند: «استفاده از خدمات غربالگری در تأمین اجتماعی رایگان است. این خدمات در مراکز ملکی سازمان انجام میشود و قرار است در مراکز طرف قرارداد هم برای سال آینده رایگان شود.»
برنامه غربالگری در چهار سال گذشته نشان داده که تشخیص زودهنگام سرطان، هزاران بیمار را از مراحل پیشرفته و پرهزینه درمان نجات میدهد. با این حال، دستیابی به پوشش فراگیر و مراجعه منظم نیازمند فرهنگسازی گسترده و تخصیص منابع پایدار است.