فراغت سالمندان کالای لوکس نیست؛ از دل محدودیت‌ها تا پاتوق‌های خودجوش
ایران به سرعت به سمت سالمندی پیش می‌رود، اما برنامه‌ریزی مشخصی برای پر کردن اوقات فراغت این جمعیت رو به رشد وجود ندارد. در حالیکه برخی سالمندان با ابتکار شخصی پاتوق‌هایی ایجاد کرده‌اند تا با وجودمحدودیت‌های مالی و کمبود امکانات عمومی، کمی تفریح کنند.
گردهمایی سالمندان در کنار هم دیگر فقط به نیمکت پارک‌ها محدود نمی شود. آنها هم برای خود مکان‌هایی برای دورهمی‌ها و قرارهای هفتگی پیدا کرده‌اند. از رستوران‌های بی‌مشتری درمحله های مرکزی تهران تا سراهای محله که با شعرخوانی آغاز می‌شود و با موسیقی و رقص و آواز تمام می‌شود. آنها که سرپاترند کوه هم می‌روند. تورهای ارزان قیمت شهرهای نزدیک و باغ‌های اطراف شهرها هم یکی از تفریح‌هایی است که این روزها برخی سالمندان را سرگرم می‌کند.
اما سالمندانی هم هستند که تفریح جایی در فهرست هزینه‌هایشان ندارد و خدماتی که نهادهای عمومی مانند دولت و شهرداری‌ها عرضه می‌کنند هم بسیار محدود است. این در حالی است که ایران با شتاب به سوی سالمندی می‌رود و برنامه مسئولانی که در صحبت‌هایشان دائما درباره پیر شدن جمعیت کشور هشدار می‌دهند، برای پر کردن اوقات فراغت و تفریح بازنشستگان هنوز مشخص نیست.
آماده باش برای لشکر سالمندان
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت بالای ۶۰ سال در کشور بیش از ۸ میلیون نفر بوده و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۱۴۳۰ به بیش از ۲۵ میلیون نفر برسد. در چنین شرایطی، ارتقاء کیفیت زندگی سالمندان به یکی از مسائل کلیدی سیاست‌گذاری اجتماعی تبدیل شده است. یکی از مؤلفه‌های مهم در این زمینه، اوقات فراغت سالمندان است که می‌تواند نقش اساسی در بهبود وضعیت روانی، اجتماعی و جسمی آنان ایفا کند. در عین حال، شکل‌گیری پاتوق‌های سالمندی به‌عنوان فضاهای خودجوش یا سازمان‌یافته نیز می‌تواند بستری برای بهره‌برداری مناسب‌تر از اوقات فراغت سالمندان فراهم آورد.
فراغت در زندگی انسان‌ها، به‌ویژه در سنین سالمندی یک بخش جدایی‌ناپذیر از سلامت و پویایی روانی و اجتماعی محسوب می‌شود. در نظریات روان‌شناسی اجتماعی، مشارکت در فعالیت‌های فراغتی می‌تواند به حفظ هویت، افزایش عزت‌نفس و جلوگیری از انزوای اجتماعی کمک کند. سالمندان، پس از بازنشستگی و خروج از چرخه اشتغال، با حجم زیادی از زمان آزاد روبه‌رو می‌شوند که در صورت نبود برنامه‌ریزی هدفمند، می‌تواند به احساس پوچی، افسردگی و حتی اختلالات روانی منجر شود.
اوقات فراغت سالمند کالای لوکس نیست
زینب نصیری؛ مشاور اجتماعی وزیر بهداشت درباره این که چرا اوقات فراغت سالمندان اهمیت دارد؟ می‌گوید: اگر اوقات فراغت سالمندان به‌درستی برنامه‌ریزی شود، می‌تواند باعث ارتقای سلامت جسمانی فرد سالمند شود. البته سلامت جسمانی به این معناست که برنامه‌هایی وجود داشته باشد که به حفظ تحرک، تقویت عضلات، بهبود عملکرد سیستم قلبی-عروقی و دیگر جنبه‌هایی که به فیزیک بدن فرد برمی‌گردد، کمک کند. بُعد دیگر این مسئله، سلامت روانی است که بسیار اهمیت دارد.
نصیری بُعد دیگر دوران سالمندی را سلامت اجتماعی می‌داند که به اعتقاد او با سلامت روانی پیوند خورده است. او در توضیح این موضوع می‌گوید: هرچقدر برنامه‌ها بتوانند به پیوندهای اجتماعی افراد کمک کنند و روابط اجتماعی را تقویت کنند، باعث می‌شوند افراد حس هدفمندی بیشتری در زندگی‌شان داشته باشند، رضایتشان از زندگی بالا می‌رود، کیفیت زندگی‌شان — چه در بُعد ذهنی و چه عینی — افزایش پیدا می‌کند و در مجموع حس بهتری نسبت به زندگی خواهند داشت.
مشاور اجتماعی وزیر بهداشت معتقد است وقتی درباره اوقات فراغت سالمندان صحبت می‌شود بعضی‌ها فکر می‌کنند که درباره یک فعالیت یا کالای لوکس صحبت می‌شود که شاید خیلی هم مورد نیاز نباشد. حتی شنیده می‌شود که می‌گویند: «حالا چقدر باید به اوقات فراغت توجه می‌شود؟»درحالی‌که در واقع، همه این ابعاد در افراد اهمیت دارد و مهم است که به اوقات فراغت به‌عنوان بخشی از زندگی که می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد در ارتقای این ابعاد سلامت، توجه ویژه شود.
دلیل بی‌کیفیت بودن اوقات فراغت سالمندان
پژوهش اخیر نهاد مطالعاتی شهرداری تهران با موضوع «گذراندن وقت در بین سالمندان شهر تهران و متغیرهای اقتصادی و اجتماعی» هم نشان می‌دهد که فراغت به‌عنوان بستری برای حفظ ارتباطات اجتماعی، توسعه خلاقیت، تقویت روحیه مشارکتی و حتی تداوم احساس تعلق سالمندان به جامعه اهمیت دارد.
بررسی‌های صورت‌گرفته توسط شهرداری تهران نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از سالمندان تهرانی، اوقات فراغت خود را به‌صورت غیرفعال سپری می‌کنند. فعالیت‌هایی مانند تماشای تلویزیون، استراحت در خانه، گفتگو با اعضای خانواده یا پیاده‌روی در اطراف محل زندگی، از متداول‌ترین شیوه‌های پر کردن اوقات فراغت در میان آن‌هاست.
دلایل متعددی برای این وضعیت وجود دارد از جمله مشکلات حرکتی و جسمی که مانع از مشارکت فعال می‌شود، دسترسی ناکافی به فضاهای فراغتی مناسب، نبود برنامه‌های خاص متناسب با توانایی‌ها و علائق سالمندان، هزینه‌بر بودن برخی از فعالیت‌ها وفقدان آگاهی از امکانات موجود.
آدرس گردهمایی سالمندان
در نبود برنامه‌ریزی و امکانات عمومی برای پرکردن اوقات فراعت برخی سالمندان خودشان دست به کار شده‌اند و تلاش کرده‌اند پاتوق‌هایی برای خود دست و پا کنند. پاتوق‌های سالمندی، فضاهایی هستند که به‌صورت رسمی یا غیررسمی، بستری برای گردهمایی، گفت‌وگو، مشارکت اجتماعی، ورزش، سرگرمی و تبادل تجربه در میان سالمندان فراهم می‌کنند. این فضاها می‌توانند در پارک‌ها، فرهنگ‌سراها، بوستان‌ها، مساجد، حسینیه‌ها یا حتی پیاده‌روهای خاص شکل بگیرند.
کارکردهای اصلی پاتوق‌های سالمندی، کاهش انزوای اجتماعی و احساس تنهایی، تقویت سرمایه اجتماعی سالمندان، تبادل تجربیات زیسته و مشاوره‌های خودجوش، افزایش تحرک و بهبود وضعیت جسمانی، پیشگیری از افسردگی و اختلالات شناخت و ایجاد هویت جمعی و حس تعلق به مکان است .
در گزارش شهرداری تهران به موارد متعددی از پاتوق‌های خودجوش در مناطق ۴، ۸، ۱۱ و ۱۵ تهران اشاره شده که در آن سالمندان به‌صورت داوطلبانه گرد هم می‌آیند. این مکان‌ها گاه دارای مدیریت رسمی هستند و گاه به‌صورت خودگردان و مبتنی بر روابط دوستی و محله‌ای شکل گرفته‌اند.
با وجود اهمیت و کارکردهای مثبت پاتوق‌های سالمندی، موانع و چالش‌های قابل‌توجهی نیز در مسیر توسعه آنها وجود دارد، ازجمله:
نبود طراحی شهری مناسب: بسیاری از فضاهای عمومی برای استفاده سالمندان مناسب‌سازی نشده‌اند (نبود رمپ، نیمکت راحت، سرویس بهداشتی، سایه‌بان و ...)
فقدان حمایت‌های رسمی: بسیاری از پاتوق‌ها بدون پشتیبانی نهادهای شهری فعالیت می‌کنند و در معرض تهدیدهایی مانند تعطیلی یا جابه‌جایی هستند. همچنین امکانات فرهنگی و آموزشی در اغلب این مراکز محدود و ناکافی است. همچنین فعالیت‌های این مراکز اغلب تکراری و کم‌محتوا است و همچنین تبعیض‌های جنسیتی هم در این پاتوق‌ها وجود دارد و بسیاری از آنها بیشتر مردانه‌اند و زنان سالمند دسترسی مناسبی به آنها ندارند.
مشکلات اقتصادی سالمندان هم یکی دیگر از موانعی است که دسترسی سالمندان به این پاتوق‌ها را دشوار می‌کند. برخی از سالمندان توان پرداخت هزینه برنامه‌های فرهنگی یا تردد به مکان‌های دور را ندارند.
یارانه تفریح داده شود
زینب نصیری، مشاور اجتماعی وزیر بهداشت هم استطاعت مالی سالمندان را یکی از موانع مهم برای دسترسی به تفریح می‌داند. به گفته او حتی اگر برنامه‌ریزی‌ها انجام شده باشد اما اگر سالمند توان مالی لازم را نداشته باشد این موضوع به مانعی بزرگ برای استفاده از برنامه‌های اوقات فراغت تبدیل می‌شود. برای مثال، در برخی موارد بخش خصوصی وارد عمل می‌شود و برنامه‌هایی برای سالمندان ارائه می‌دهد، اما این برنامه‌ها هزینه‌هایی دارند که همه سالمندان قادر به پرداخت آن نیستند.
به اعتقاد نصیری اینجاست که سیاست‌گذار اصلی در حوزه سالمندی اقدامات حمایتی مانند پرداخت یارانه یا پیش‌بینی بودجه برای استفاده سالمندان از این خدمات را در دستور کار قرار دهد. همان‌طور که در سایر حوزه‌ها یارانه‌هایی برای دریافت خدمات در نظام سلامت در نظر گرفته می‌شود، در حوزه اوقات فراغت نیز باید سیاست‌گذاری مؤثر و حمایت مالی برای سالمندان انجام گیرد.
بی‌توجهی خانواده‌ها به اوقات فراغت سالمندان نیز عامل مهمی است. البته این بی‌توجهی ریشه در عوامل متعددی دارد. خانواده‌ها به‌قدری درگیر مسائل معیشتی، اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و مشکلات خاص خود هستند که توجه به اوقات فراغت سالمند برایشان به اولویت تبدیل نمی‌شود.
نصیری در این باره می‌گوید: خانواده یکی از عواملی است که در بسیاری از موارد سالمند را به‌طور کامل مورد غفلت قرار می‌دهد. یکی از انواع سالمندآزاری که در دنیا بسیار رایج است و در واقع یکی از مهم‌ترین انواع آن، بحث غفلت یا بی‌توجهی به سالمند است. در این زمینه، بی‌توجهی به اوقات فراغت سالمندان مطرح می‌شود. یکی دیگر از موانع مهمی که وجود دارد، این است که ما در بسیاری از مواقع برنامه‌ریزی می‌کنیم، اما بدون توجه به نیازهای واقعی سالمندان و ظرفیت‌های موجود در جامعه سالمندی. ما همیشه می‌گوییم که هر فردی که نیاز خاصی دارد، علاوه بر نیازهایش، دارای ظرفیت‌ها و توانمندی‌هایی نیز هست. اما گاهی به‌عنوان سیاست‌گذار، چه در سطح کلان و چه در سطح خرد، فکر می‌کنیم که برای سالمندان برنامه‌ریزی می‌کنیم، در حالی که این برنامه‌ها اشتباه‌اند.
او شاهد گفته‌هایش را این می‌داند که وقتی در مراکز مختلفی که برای سالمندان برنامه‌ریزی می‌شود، برنامه‌ای پیش‌بینی می‌کنند که سالمند از آن استقبال نمی‌کند، یا این برنامه را به یک برنامه دیگری تبدیل می‌کنند، زیرا معتقدند که این برنامه برای محله و فرهنگسرا یا مجموعه‌ای که در آن برگزار می‌شود، مناسب نیست.
پاتوق‌های سالمندی و بهبود گذران اوقات فراغت سالمندان، نه‌تنها یک اقدام حمایتی بلکه بخشی از توسعه پایدار شهری محسوب می‌شود. مشارکت فعالانه سالمندان در زندگی اجتماعی می‌تواند هزینه‌های بهداشتی، درمانی و روانی را کاهش داده و زمینه‌ساز جامعه‌ای سالم‌تر، منسجم‌تر و پویاتر شود. شهرداری‌ها، سازمان‌های غیردولتی و جامعه مدنی می‌توانند با هم‌افزایی، به ایجاد زیرساخت‌های پایدار در این حوزه کمک کنند.