فعالیت پزشکان قلابی و بحران نظارت در نظام سلامت
در سالهای اخیر، فعالیت تعدادی از «پزشکنماها» به پروندههای قضایی سنگین منتهی شده و سلامت عمومی را با آسیب جدی مواجه کرده است. در مقابل مسئولان نظام سلامت از مردم میخواهند پرونده طبابت پزشکان را از سامانههای رسمی استعلام کنند.
«نصف صورتم گودتر از نیمه دیگر شده»، «چند بار عمل کردم تا فقط بتوانم از خانه خارج شوم»، «چشمهایم قرینگی خود را از دست دادهاند»؛ اینها روایت تلخ کسانی است که در اینستاگرام با جراحان به ظاهر خوشنام آشنا شدهاند، زیر تیغ جراحی رفتهاند و حالا با چهره و بدنی زندگی میکنند که شباهتی به وعدههای اول ندارد. آنها فقط یک آرزو دارند؛ اینکه بتوانند به روزی برگردند که هنوز پایشان به اتاق عمل باز نشده بود.
فضای مجازی به دریایی بیانتها و کمضابطه تبدیل شده که فرصت کمنظیری برای سودجویان در حوزههای مختلف، از جمله خدمات پزشکی و بهویژه جراحی زیبایی فراهم کرده است. الهام چند ماه پس از جراحی زیبایی و در حالی که به توصیه پزشک خود برای «بهتر شدن تدریجی فرم بینی» صبر کرده بود، از نتیجه عمل رضایت نداشت. وقتی برای پیگیری، دوباره به صفحه پزشک در اینستاگرام سر زد، با واقعیتی غیرقابلباور مواجه شد: صفحه با همان نمونهکارهای قبلی – از جمله ویدئوی او بعد از عمل – به فرد دیگری فروخته شده بود و حالا پزشک جدیدی تحت همان نام و اعتبارِ ساختگی در حال جذب بیمار و انجام جراحی بود. این تجربه فقط یک نمونه است که در فضای بیضابطه اینستاگرام، به امری عادی تبدیل شده است.
پزشکنماها؛ از فضای مجازی تا اتاق عمل
حدود دو ماه پیش، پلیس فتا فردی را که خود را در شبکههای اجتماعی پزشک معرفی کرده و جراحیهای متعددی انجام داده بود، بازداشت کرد. بنا بر اعلام پلیس، تاکنون ۵۰ شکایت علیه این فرد ثبت شده و تصویر او برای شناسایی احتمالی سایر قربانیان منتشر شده است؛ فردی که پیشتر نیز به دلیل تخلفات مشابه بازداشت شده بود. پیگیریها نشان داد این متهم که مدرک دیپلم دارد، سابقه کیفری در همین زمینه برای او ثبت شده و با سوءاستفاده از مهر یک پزشک در یکی از بیمارستانهای معروف تهران وارد اتاق عمل شده و بیماران را جراحی کرده است.
به گفته رئیس پلیس فتای تهران، برخی از پزشکانی که مهر خود را در اختیار او قرار داده بودند نیز بازداشت و پروانه طبابت یکی از آنان به صورت مادامالعمر ابطال شده است. یکی از شاکیان او روایت میکند: «وقتی به نتیجه عمل اعتراض کردم و شکایت را پیش بردم، تهدیدم کرد که خودت برو و شکایت را پس بگیر، وگرنه هرچه شد پای خودت است. بعد از پیگیری قانونی تازه فهمیدم اصلا پزشک نیست.»
حالا این پرسش مشترک بسیاری از زیاندیدگان است که جایگاه نظارت بر بیمارستانها و عملکرد پزشکان قلابی که وارد اتاق عمل میشوند چیست و آیا وزارت بهداشت و دانشگاههای علوم پزشکی از ورود چنین افرادی به سیستم درمانی بیخبرند؟
بابک شکارچی، معاون فنی و نظارت سازمان نظام پزشکی، درباره نحوه فعالیت پزشکان قلابی پیشتر به ایلنا گفته بود: «پزشکنما کار خود را از فضای مجازی آغاز کرده و بهراحتی به بیمارستانها نفوذ میکند. بهطور قطع با بیمارستانهایی که به این افراد اجازه عمل میدهند برخورد خواهیم کرد و این مسئله را رها نخواهیم کرد. بیمارستانی که اینگونه عمل میکند، قطعاً دچار مشکلاتی است که باید به آن رسیدگی شود.» اما پس از این اظهارنظر همچنان صفحات متعددی در شبکههای اجتماعی با خیال آسوده خدمات پزشکی و زیبایی تبلیغ میکنند و با استفاده از تصاویر و ادعاهای بدون سند، متقاضیان را فریب میدهند.
حسین حاجیمیرزایی، رئیس مرکز نظارت و اعتباربخشی امور درمان وزارت بهداشت در پاسخ به این نگرانی به آتیهآنلاین میگوید: «احراز هویت و اصالت پزشکان از طریق استعلام از معاونت آموزشی وزارت بهداشت و سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران قابل پیگیری است. مسئولیت احراز هویت و اصالت پزشکان قبل از بهکارگیری در بیمارستانها و مؤسسات پزشکی بر عهده مؤسس و مسئول فنی آن مؤسسه است و نظارت عالی بر عهده دانشگاههای علوم پزشکی است.» با این حال، پرونده پزشکنمای اخیر نشان میدهد که این سازوکارها در عمل آنقدرها هم بازدارنده و مؤثر نبودهاند.
او میگوید: «به محض شناسایی صفحات مجازی با تبلیغات پزشکی و یا دخالت غیرمجاز در امور پزشکی، مراتب برای مسدود شدن خط و پالایش صفحات به دادستانی جرائم فضای مجازی و یا دادستانی جرائم پزشکی و پیگردهای قانونی ارسال میشود.» اما روند تشکیل و رسیدگی به این پروندهها در عمل کندتر از سرعت رشد و تکثیر صفحات و فعالیتهای غیرمجاز به نظر میرسد.
نسخه الکترونیک و راههای نفوذ
قرار بود الکترونیکی شدن نسخههای پزشکی و منحصر بودن سامانههای نسخهنویسی به کد و شناسه پزشکان، راه را بر بسیاری از تخلفات ببندد و فرصت سوءاستفاده را کاهش دهد. حاجیمیرزایی در اینباره میگوید: «با توجه به الکترونیکی شدن سیستمهای نسخهنویسی و منحصر بودن آن به پزشکان، امکان فعالیت پزشکنماها بسیار محدود و شاید ناممکن باشد. طبق قانون سازمان نظام پزشکی، در اختیار دیگران گذاشتن مهر و شماره نظام پزشکی غیرقانونی است و تخلف محسوب میشود و مسئولیت آن بر عهده خود پزشک است.» اما پروندههای موجود نشان میدهد همچنان منافذی برای دور زدن سیستم نظارتی مانند واگذاری غیرقانونی مهر و کد نظام پزشکی و استفاده از ظرفیت مراکز درمانی برای کارهای غیرقانونی وجود دارد.
تخلف فردی یا معضل ساختاری
پروندههای پزشکنماها محدود به یک شهر یا یک مورد خاص نیست. پیش از این، بازداشت پزشکان قلابی در شهرری و شیراز نیز خبرساز شده بود؛ افرادی که با جعل مدارک و ادعای دروغین پزشک بودن، به ارائه خدمات زیبایی در مراکز غیرمجاز و حتی برخی مطبها مشغول بودند. همین مسئله این پدیده را از حوزه تخلفات فردی خارج و به یک معضل ساختاری تبدیل میکند.
خردادماه امسال، معاونت اجتماعی سازمان نظام پزشکی در اطلاعیهای با امضای سیدمحمد میرخانی، اسامی ۵۲ فرد غیرپزشک را که بدون مجوز در فضای مجازی و سطح جامعه اقدام به طبابت، تجویز دارو و اعمال شبهپزشکی میکردند منتشر کرد و وعده داد این فهرست مستمر بهروزرسانی شود. این موارد هرچند در آمار رسمی «استثنا» و «محدود» توصیف میشوند، اما همین تعداد کم توانسته زندگی و سلامت بسیاری را تحتتأثیر قرار دهد و آنها را با نقصهای جسمی ماندگار یا آسیبهای روانی طولانیمدت درگیر کند.
آگاهی، تنها راه امنیت
شناخت هویت واقعی یک پزشک در فضای مجازی، اغلب فقط از طریق همان محتوایی ممکن است که کاربر میبیند؛ تصاویر، ویدئوها، کامنتها و ادعاهایی که الزاما با حقیقت وضعیت حرفهای فرد همخوان نیست. مسئولان حوزه سلامت بهترین راه برای اطمینان پیدا کردن درباره فعالیت پزشکان را مراجعه به پایگاههای قانونی میدانند و بر آن تاکید میکنند. استعلام گرفتن و ردیابی مسیر حرفهای پزشکان از طریق قانونی برای همه ممکن است.
حاجیمیرزایی هم امکان استعلام هویت و پروانه فعالیت پزشکان را تایید میکند: «در سامانه سازمان نظام پزشکی، امکان جستوجوی فعالیت و هویت پزشکان وجود دارد. بررسی اصالت اعتبار پروانه نیز از طریق QR پروانه طبابت امکانپذیر است. اطلاعرسانی به شهروندان و آشناسازی ایشان با روشهای کسب اطمینان از اصالت هویت و فعالیت پزشکان، رسالت مشترک وزارت بهداشت، سازمان نظام پزشکی و رسانههاست.» به این ترتیب، در شرایطی که فضای مجازی سرشار از ادعاهای بدون پشتوانه است، راهی جز بیاعتمادی اولیه به محتوا و رجوع به مراجع رسمی برای راستیآزمایی ادعاها باقی نمیماند.
خلأ نظارت مؤثر و ضرورت برخورد قضایی
رئیس مرکز نظارت و اعتباربخشی امور درمان وزارت بهداشت اعلام فعالیت پزشکنماها و خسارتهای وارد شده به بیماران را قابل پیگرد قضایی میداند: «امکان رصد اصالت هویت و اعتبار پروانه طبابت از طریق سامانههای رسمی فراهم است.» با این حال، مرور پروندهها و تکرار موارد مشابه نشان میدهد که صرف وجود ابزارهای قانونی و سامانههای نظارتی برای مهار این پدیده کافی نبوده است.
حاجیمیرزایی در تشریح فرایند برخورد با مراکز متخلف میگوید: «دانشگاههای علوم پزشکی در موارد مواجهه با این پدیده، با تشکیل پرونده و ارجاع به کمیسیون ماده ۱۱، مراجع قضایی و ابلاغ ماده ۲۳ و کاهش درجه اعتباربخشی مؤسسه و بیمارستان با موسسات متخلف برخورد میکنند.»
او همچنین از همکاری وزارت بهداشت با پلیس فتا و قوه قضاییه خبر میدهد: «با وجود قوانین بازدارنده در برخورد با اینگونه تخلفات، پیشنهادات اصلاح قوانین برای تشدید برخورد و افزایش اختیارات وزارت بهداشت به مجلس ارائه شده است. در صورت مشاهده پزشکان قلابی – که عمدتاً در مراکز غیرمجاز شناسایی میشوند – افراد به دادگاه انقلاب معرفی شده و بر اساس تخلفات مرتکب، احکام لازم صادر میشود.»
اگرچه امکان رصد اعتبار پروانه طبابت میتواند فعالیت پزشکنماها را محدود کند، موضوع مهم مسئولیت نظام درمان است. هیچ پزشک قلابی بدون همراهی یک مرکز درمانی نمیتواند وارد سیستم بیمارستانی شود. تا زمانی که حلقه نظارت داخلی در مراکز درمانی، سامانههای استعلام رسمی و برخورد قضایی بازدارنده به شکلی هماهنگ عمل نکنند، فضای مجازی همچنان برای پزشکنماها یک سکوی پرتاب و برای مردم، یک خطر بالقوه است.