دارو پشت گلوگاه‌های بسته؛ جایگزینی مسیرهای زمینی و هوایی با حمل و نقل دریایی
در چند ماه گذشته، زنجیره تأمین دارو در حوزه حمل و نقل تحت فشار قرار گرفته است. با محاصره دریایی آمریکا، حمل و نقل دریایی با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو شده و نگرانی‌هایی درباره ذخیره استراتژیک دارو ایجاد کرده است.
حدود 150 روز است که راه انتقال داروها به سمت ایران محدود و در مواردی مسدود شده به طوری که واردات دارو و مواد اولیه به سختی انجام می‌شود. در این میان حمل‌ونقل دریایی به دلیل شرایط ایران در دوران جنگ ۳۹ روزه و محاصره بعد از آن در 24 فروردین، با مشکلات بیشتری نسبت به راه‌های هوایی و زمینی روبه‌رو است.
همایون سامه‌یح نجف آبادی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در این باره به آتیه آنلاین می‌گوید: «حمل و نقل دریایی به طور کامل مسدود نیست و در زمینه واردات مواد غذایی فعالیت‌هایی انجام می‌شود اما در مورد دارو محدودیت‌ها شدید است.»
این وضعیت بازار دارو را تحت تاثیر قرار داده و بسیاری از مردم به ویژه بیماران خاص مدت‌هاست بدون دارو مانده‌اند. محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو با اشاره به شرایط کنونی حمل و نقل به آتیه آنلاین گفت: «در برخی مسیرهای حمل دریایی محدودیت‌هایی ایجاد شده و در مواردی محموله‌ها از مسیرهای طولانی‌تر منتقل می‌شوند که می‌تواند زمان و هزینه انتقال را افزایش دهد، اما فرآیند تأمین متوقف نشده است.»
او ادامه داد: «تلاش می‌کنیم به یک مسیر حمل و نقل وابسته نباشیم و متناسب با نوع، حجم و فوریت محموله، از ظرفیت‌های دریایی، زمینی و هوایی استفاده کنیم.»
این در حالی است که تغییر دارو یا توقف درمان در زمان نایاب شدن دارو، سلامتی و جان بیماران را تهدید می‌کند. جواد، مبتلا به هموفیلی و حساس به داروهای جایگزین، می‌گوید: «این داروها به من نمی‌سازد و حساسیت و خارش پوستی مشکل جدید من شده است. مدام وعده می‌دهند و دارویی نمی‌آید.»
حمل و نقل زمینی و هوایی؛ مسیری گران و سخت
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره چگونگی استفاده از مسیرهای دیگر توضیح می‌دهد: «حمل هوایی برای اقلام ضروری و فوری مناسب‌تر است و حمل زمینی نیز می‌تواند بخشی از نیاز را پوشش دهد. این مسیرها جایگزین کامل حمل دریایی نیستند، اما استفاده هم‌زمان از ظرفیت‌های مختلف به استمرار زنجیره تأمین کمک می‌کند.»
هاشمی تاکید می‌کند: «در شرایط اخیر برای انتقال برخی محموله‌ها از ظرفیت مسیرهای مختلف استفاده شده است.»
سامه‌یح نجف‌آبادی درباره مسیرهای جایگزین می‌گوید: «آن‌ها هم کم هزینه نیست. مثلا کانتینری که بخواهد از طریق دریا وارد مرزهای ایران شود هزینه بسیار بالایی دارد و اگر به صورت کامیون یا ریلی انجام شود، هزینه‌اش سه چهار برابر یا حتی بیشتر از مسیر دریایی خواهد بود.»
او ادامه داد: «آنچه مطرح شده این است که حتی اگر لازم شد دارو و مواد اولیه تا اواسط راه با کشتی بیاید و مابقی به صورت زمینی یا هوایی وارد ایران شود که همین امر خود با افزایش قیمت همراه است.»
اما در مواردی چندمسیره کردن دارو ممکن نیست. محمد عبده‌زاده، رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران، پیش از این در گفت‌وگویی با مهر گفته بود: «بخشی از مواد مورد استفاده در داروهای مخدر و داروهای اعصاب و روان، باید طبق مقررات بین‌المللی به شکل مستقیم حمل شوند. نبود پرواز مستقیم از هند، تأمین این اقلام را دشوار کرده و از سوی دیگر، برخی مواد اولیه خاص و قابل اشتعال فقط باید از مسیر دریایی منتقل شوند.»
در مورد چین اگرچه حمل هوایی تا حد زیادی برقرار است، اما به گفته او، حمل دریایی با وقفه‌های طولانی روبه‌رو است: «نتیجه این اختلال، افزایش زمان رسیدن مواد اولیه است. محموله‌ای که پیش‌تر ممکن بود ظرف چند هفته به تولیدکننده برسد، اکنون در برخی موارد چند ماه در راه می‌ماند.»
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو در این زمینه در نشستی گفته بود: «به دلیل نبود مسیر زمینی مستقیم میان ایران و هند، امکان انتقال محموله‌ها از طریق زمینی وجود نداشت.» او حمل‌ونقل هوایی را هم دچار مشکل دانست: «در این بخش نیز به پروازهای ایرانی اجازه پرواز در برخی مسیرها داده نمی‌شد و در نتیجه امکان استفاده از ناوگان هوایی کشور برای انتقال محموله‌ها وجود نداشت.»
زنجیره تامین و تولید داخلی زیر ضرب تحریم و محاصره
کشور عملاً در شرایط تحریم‌های سنگین دارویی و تجهیزاتی است. مهدی پیرصالحی با بیان این جمله توضیح داد: «تحریم‌های بانکی و مالی و مسدود شدن مسیرهای حمل‌ونقل دریایی، تأمین دارو و تجهیزات را دشوار کرده و هم‌زمان صنعت داروسازی با کمبود نقدینگی و آسیب‌های ناشی از جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کند.»
از طرفی تولیدکنندگان هشدار می‌دهند که اختلال در ورود مواد اولیه از هند و چین، حتی در صورت تأمین ارز، می‌تواند تولید داخل را با تأخیر مواجه کند.
فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای تولیدکنندگان مواد دارویی، شیمیایی و بسته‌بندی دارویی درباره تاثیر محدودیت تامین مواد اولیه از هند، در نشستی خبری گفت: «روابط تامین مواد اولیه از هند لطمه نخورده اما روابط حمل‌ونقل مشکلاتی دارد و تامین هوایی بسیار سخت است. در شرایط فعلی برخی کالاها از هند به ترکیه و از ترکیه به ایران می‌آیند.»
ایران در سال‌های گذشته بخش قابل توجهی از دارو و مواد اولیه مورد نیاز خود را در داخل تولید کرده است، اما وابستگی در زمینه برخی مواد حدواسط همچنان پابرجاست.
این وابستگی یک لایه دیگر هم دارد. عبده‌زاده می‌گوید: «حتی تولیدکنندگان مواد اولیه داخلی در بسیاری موارد برای تأمین مواد حدواسط و حلال‌ها به واردات وابسته‌اند و بخش مهمی از این اقلام نیز از چین تأمین می‌شود. بنابراین اختلال در تجارت خارجی می‌تواند از تولید ماده اولیه تا تولید داروی نهایی اثر زنجیره‌ای ایجاد کند.»
تأمین ارز دارو هم طی ماه‌های گذشته یکی از بن‌بست‌های اصلی زنجیره دارویی کشور بوده است. براساس اعلام رئیس سازمان غذا و دارو، منابع و بودجه‌های ارزی به حوزه سلامت اختصاص یافته، اما در مرحله انتقال پول و جابه‌جایی منابع مشکلات جدی وجود دارد.
سامه‌یح نجف‌آبادی نماینده مجلس می‌گوید: «قبل از جنگ پیش‌خریدهایی انجام شده و در مورد تجهیزات وارداتی ۷۰ درصد مبلغ آن به واردکننده پرداخت شده، اما با مشکلات ناشی از شرایط جنگی کار متوقف شده است، چون متاسفانه تبادلات بانکی کاملا صفر شده و بالاخره باید بتوان پول را ارسال کرد. بعد از محاصره اقتصادی اخیر که ترامپ برای ایران انجام داده، در انتقال ارز مشکل داریم.»
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس یادآور می‌شود: «کارخانه برای تولید دارو فقط به ارز نیاز ندارد؛ ماده اولیه باید خریداری شود، پول آن منتقل شود، محموله حمل شود و در نهایت به کارخانه برسد.»
هند؛ مشکل تأمین یا مشکل انتقال؟
در روزهای گذشته درباره توقف ارسال مواد اولیه از هند روایت‌های مختلفی منتشر شد. وزیر بهداشت گفته بود هند در جریان جنگ حتی یک کشتی حامل مواد اولیه دارویی به ایران ارسال نکرده است.
رئیس سازمان غذا و دارو در این باره گفته بود: «باید میان تأمین دارو و انتقال دارو تفاوت قائل شد. هند در حوزه تأمین و فروش دارو همکاری مناسبی داشته و مشکل اصلی، شرایط حاکم بر حمل‌ونقل بین‌المللی بوده است.»
ایران و هند مسیر زمینی مستقیم ندارند و در جریان جنگ، حمل‌ونقل دریایی با محدودیت مواجه شد. در بخش هوایی هم به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، امکان استفاده از برخی پروازهای ایرانی وجود نداشت.
هشدار درباره ماه‌های پیش رو؛ ذخیره استراتژیک رو به پایان
رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی درباره ادامه وضعیت فعلی هشدار داده است: «اگر اختلال در حمل‌ونقل مواد اولیه ادامه پیدا کند، باید نسبت به ماه‌های آینده نگران بود.» او خواستار پیگیری موضوع از سوی وزارت امور خارجه، وزارت راه، سفارتخانه‌ها و سایر دستگاه‌های مرتبط شده است.
نجف‌آبادی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی درباره تمهیداتی که تاکنون انجام گرفته توضیح می‌دهد: «حداکثر سعی و تلاش بر این بوده که ارتباط با کارخانه‌های تولیدکننده انجام شود. سعی دولت بر این است که دپوی دارویی ایران زمان بیشتری داشته باشد و برای مدت بیشتری داروی مردم را تامین کند. اما در حال حاضر متاسفانه ذخیره استراتژیک و دپویی که در داروخانه‌ها و شرکت‌های پخش و کارخانه‌ها بود نسبت به سه ماه و حتی شش ماه قبل بسیار کم شده است.»
به گفته او در نهایت باید همه به همراه دولت راه حلی پیدا کنیم. تامین دارو یکی از وظایف اصلی دولت است و بازی نیست. بهترین راه برای گذر از این موقعیت مشکل برای دارو و تجهیزات رفع تحریم‌هاست. باید شورای امنیت ملی و مسئولان مملکت با همفکری و به هر نحوی که شده تحریم‌های وضع شده علیه ایران را بردارند.