ایده موفق با اجرایی ناموفق؛ جویشگرهای داخلی کارایی لازم را ندارند
ایده جویشگرها و موتورهای جستوجوی فارسی زبان که برای نخستین بار در دهه 80 شمسی کلید خورد، هنوز هم نمیتواند پاسخگوی نیازهای داخلی باشد.
ایده راهاندازی طرح جویشگر بومی در ایران، نخستین بار سالهای ۸۷ و ۸۸ شکل گرفت. در مهر ۱۳۸۸ «پارسیجو» به عنوان نخستین موتور جستوجوی بومی کشور، با پشتوانه کارهای تحقیقاتی و پژوهشی چند ساله، پیادهسازی و نسخه نخست آن بهطور رسمی رونمایی شد.
سایت خبری خبرآنلاین در گزارشی تازه به ایده راهاندازی طرح جویشگر بومی در ایران پرداخته است، بر این اساس محمود واعظی، وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات در همان روز بهرهبرداری از پارسیجو، هدف از طرح موتور جستوجوی بومی را استقلال در فضای سایبری و ارائه خدمات مناسب با فرهنگ و نیازهای کاربران فارسیزبان عنوان کرد.
۲۶ بهمن ۹۳ هم بخش خصوصی از راهاندازی موتور جستوجوی خود با نام «یوز» خبر داد که با حمایت 170 میلیارد تومانی در طی پنج سال همراه بود. اما برای اینکه چرا ایران نیازمند موتور جستوجوی بومی است دلایل زیادی مطرح شد. برای مثال وزیر اسبق ارتباطات و فناوری اطلاعات آذر سال ۱۳۸۹ هدف اصلی از ایجاد موتور جستوجوی ملی را علاوه بر تولید محتوا، انتشار اطلاعات بدون سانسور میدانست. همچنین هدف دیگر از ایجاد موتور جستوجوی ملی رقابت با کشورهای دارنده موتورهای جستوجو است که در عمل، بسیاری از منابع داخلی را اصلا در رتبهبندیهای خود محسوب نکرده و یا با اغراض مشخص به عنوان نتایج جستوجو منتشر میکنند.
ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی هم درباره موتور جستجوی داخلی گفته بود که در حوزه پیامرسان، موتور جستوجو و ایمیل بومی، نمیخواهیم نمونهای به بزرگی گوگل که ۸۰ زبان مختلف و ۲۰۰ خدمت ارائه میدهد راهاندازی کنیم، ما درصدد راهاندازی یک موتور جستوجوی بومی هستیم تا به واسطه آن، نقاطی را که روی ما بستهاند، باز کنیم. این کار استقلال ما را رقم میزند. ما به دنبال گوگل ملی هستیم، حدود ۷۰-۶۰ سرویس در گوگل به روی ما بسته است؛ باید بتوانیم در داخل، جای خالی این خدمات را پر کنیم و بخش مهمی از استقلال را در فضای مجازی داشته باشیم.
در روزهای نخست اجرای طرح موتور جستوجوی ملی، مژگان فرهودی، دبیر کارگروه فنی طرح جویشگر بومی در پاسخ به پرسش یک خبرنگار که آیا به نظر شما با توجه به فعالیت جویشگرهای مطرحی چون گوگل، راهاندازی جویشگرهای بومی با استقبال کاربران ایرانی مواجه میشود، گفته بود: «با توجه به کیفیت بسیار خوب گوگل در جستوجو، در صورتی کاربران ایرانی به سمت جویشگر بومی سوق پیدا می کنند که این جویشگر بتواند برخی از نیازهای اطلاعاتی کاربران را که هماکنون موتورهای جستوجوی خارجی ارائه نمیدهند، پاسخ دهد.»
سرنوشت نامعلوم یک شورا
«شورای راهبری موتور جستوجوی بومی»، نام مجموعهای است که چندی پس از راهاندازی نخستین موتور جستوجوی ملی از سوی محمود واعظی، وزیر وقت ارتباطات و فناوری اطلاعات با هدف عملیاتیسازی در شبکه ملی اطلاعات، در این وزارتخانه شنیده شد، اما بعدها از عملکرد این شورا هیچگونه گزارشی منتشر نشد.
شورایی که قرار بود از نمایندگان پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، سازمان فناوری اطلاعات ایران، سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و سه عضو به نمایندگی بخش خصوصی و نمایشگاهی تشکیل شود و به گفته واعظی، وظایفی همچون انسجام و جهتدهی، هدایت و راهبری پروژههای موتورجستوجوی بومی برای شبکه ملی اطلاعات با پشتیبانی کامل از خط و زبان فارسی، خدمات جستوجوی دولت الکترونیک و درگاه مجتمعسازی خدمات فناوری اطلاعات را بر عهده داشته باشد.
بنبست «کاوش»
راهاندازی یوز و پارسیجو درحالی تحقق یافت که چندی پیش از آن، نخستین موتور ایرانی جستوجوی تصویری با نام «کاوش» از سال ۹۱، مراحل آزمایشی خود را پشت سر گذاشته و گفته میشد به قابلیتهایی همتراز موتورهای جستوجوی بزرگ دنیا دست یافته اما به دلیل حمایت نشدن، تجاریسازی نشده و در اختیار عموم قرار نگرفته است. طرحی که توسط دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طی سه سال انجام شده بود.
علی احمدی، مدیر این پروژه و رئیس وقت دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی در همان روزها با گلایه از مسئولان حوزه فناوری اطلاعات کشور گفته بود: «متاسفانه در پروژهای با این درجه از اهمیت که از نظر نو بودن کار، همپای رقبایی مانند گوگل است، هنوز مدتها پس از راهاندازی آزمایشی طرح، سرمایهگذاری و حمایت لازم برای تجاریسازی و ورود آن به بازار صورت نگرفته است. احمدی معتقد بود اگر حمایت لازم صورت گیرد این موتور در مدت ۶ تا هشت ماه میتواند به صورت تجاری وارد بازار شود و مورد استفاده عموم قرار گیرد.»
چند سال بعد، چند موتور جستوجوی بومی دیگر مثل سلام، پارسیک، جاماسپ و بیاب فراجویشگر به میدان آمدند؛ موتورهایی که نتایج موتورهای جستوجوی موجود مانند گوگل و بینگ را ترکیب کرده و در اختیار کاربران قرار میدادند.
در کنار آنها نام دو موتور «گُرگُر» و «زال» هم شنیده شد که به صورت مستقل خدمات جستوجوی خود را ارائه میکردند و البته از میان این دو، تنها موتور جستوجوی «گُرگُر» از طریق وب در دسترس کاربران بود و حالا این روزها نامهای «گردو»، «ذرهبین» و «۲۰۵۹» را هم در کنار طرحهای ناتمام گذشته میشنوید.
چرا کشتی جویشگرهای بومی به گل نشست؟
محمدمهدی حبیبی، مدیرعامل سازمان مردمنهاد فضای مجازی پاک در پاسخ به این پرسش به ضعف موتورهای جستوجو اشاره میکند و میگوید: «به نظر میرسد آنچه در جنگ ۱۲ روزه و اتفاقات اخیر نقطه ضعف محسوب میشود و به چشم میخورد، نبود آمادهسازی و حمایت لازم از سرویسهای پایه همچون موتورهای جستوجو است؛ چرا که در چنین شرایطی، نبود موتور جستوجوی کارآمد ملی بهوضوح احساس میشود. این نقص، ناشی از غفلت در حمایت و برنامهریزی مسئولان زیرساختی کشور است. پروژههایی مانند موتور جستوجوی ملی باید با جدیت بیشتری دنبال شوند.»
کاربران زیاد میخواهیم
امیر ناظمی، رئیس سابق سازمان فناوری اطلاعات نیز معتقد است برای راهاندازی موتور جستوجو نیاز به مقیاس بالایی از کاربر داریم، چرا که شاخصهای رفتاری در توسعه موتورهای جستوجو نقش دارند. به علت جمعیت کم فارسیزبانان ما نمیتوانیم موتور جستوجوی تازه را به صورت بومی جایگزین موتوری مانند گوگل کنیم.
با آنچه گفته شد به نظر میرسد حداقل انتظاری که باید از توسعه جویشگرهای بومی داشت تحقق به بار نشستن «اینترنت ملی» یا همان «شبکه ملی اطلاعات» است که هنوز با گذشت بیش از دو دهه به سرانجام نرسیده است؛ هدفی که به گفته سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار است براساس ماده ۶۵ برنامه هفتم پیشرفت تا پایان این برنامه محقق شود.