بازگشت به دانشگاه؛ کارزاری برای بقای زیست دانشجویی
گروهی از دانشجویان دانشگاههای کشور در واکنش به احتمال غیرحضوری شدن ترم آینده، کارزاری سراسری برای بازگشت آموزش حضوری راهاندازی کردهاند. این حرکت، علاوه بر اعتراض به کیفیت آموزش آنلاین، به دنبال دفاع از حضور جمعی و حیات اجتماعی دانشگاهها است.
زمزمه «ترم آینده دانشگاه غیرحضوری میشود» هنوز رسمی نشده، اما در میان دانشجویان موجی از واکنش و نگرانی به راه انداخته است. بدنه دانشجویی کشور این بار با یک کارزار حق ساده اما حیاتی حق خود را میخواهد: حق حضور در دانشگاه. آنها باور دارند دانشگاه بدون دانشجو، به فضایی خاموش و بیاثر تبدیل میشود و آموزش مجازی، تداوم همین خاموشی است.
اواسط دی ماه وزارت علوم غیرحضوری شدن دانشگاهها و بعد از آن مجازی شدن امتحانات را اعلام کرد. هشتم بهمن ماه، کارزاری با عنوان «درخواست برگزاری حضوری کلاسهای دانشگاه در نیمسال دوم تحصیلی ۰۴–۰۵» شکل گرفت. در متن این کارزار که خطاب به حسین سیماییصراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری نوشته شده، آمده است که هیچ دلیل موجهی برای تعطیلی، نیمهتعطیلی یا مجازی کردن دانشگاهها وجود ندارد و آموزش مجازی در شرایط فعلی، عملاً به معنای تعطیلی دانشگاه است.
در این نامه، همچنین ضعف زیرساختهای آموزش مجازی بهعنوان یکی از اصلیترین دلایل مخالفت با این تصمیم مطرح شده است. نویسندگان کارزار تأکید میکنند که همین حالا نیز امتحانات مجازی دانشجویان را با مشکلات متعدد مواجه کرده است. بهویژه دانشجویانی که برای دسترسی به اینترنت پایدار، منابع کتابخانهای و فرصتهای تحصیلی ناگزیر از زندگی در خوابگاه هستند، با مجازی شدن آموزش عملاً از مدار آموزش و زیست دانشجویی حذف میشوند.
متن نامه همچنین تاکید میکند که دانشگاه از اساس تعطیلیپذیر نیست و حضور فیزیکی در دانشگاه، حداقلیترین و بدیهیترین حق دانشجویان است و تحت هیچ شرایطی و به هیچ بهانهای نباید سلب شود.
مطالبات مطرحشده در این کارزار مسئولیتپذیری وزارت علوم بهعنوان تنها مرجع تصمیمگیرنده درباره حضوری یا مجازی بودن آموزش، آغاز نیمسال دوم تحصیلی بلافاصله پس از پایان امتحانات نیمسال اول در انتهای بهمنماه و تضمین برگزاری حضوری دانشگاه و دسترسی کامل همه دانشجویان به امکانات آموزشی و رفاهی در تمام طول نیمسال دوم ۱۴۰۴–۱۴۰۵ است.
حالا بعد از گذشت چند روز امیرمهدی جمشیدیها، نویسنده نامه و دانشجو با اشاره به بازخوردهای ضدونقیض نسبت به کارزار میگوید: «برخی مخالفان معتقدند حضور فیزیکی نوعی عادیسازی است یا دانشگاه دیگر اثرگذاری گذشته را ندارد اما این گروهها مقصود اصلی کارزار را متوجه نشدهاند.»
به باور او: «شیوههای مقاومت ثابت نیستند و بسته به شرایط تغییر میکنند؛ گاهی تحریم مؤثر است و گاهی برعکس، حضور و جمعشدن دانشجویان کارآمدتر به نظر میرسد. فعال شدن حلقههای دانشجویی، دیدار دوستان و گفتوگو در فضای دانشگاه در شرایط فعلی ارزشمندتر است.»
دانشگاه خانه ماست؛ صدای همراهان
انجمن علمی جامعهشناسی دانشگاه تهران با صدور بیانیهای همسو، تصمیم برای آموزش مجازی را رد کرده است. در این بیانیه آمده: «دانشگاه خانه ماست؛ خانهای که باید روشن بماند.» نویسندگان تأکید کردهاند حضور فیزیکی، نهتنها لازمه یادگیری بلکه شرط سوگواری، کنش جمعی و تداوم حیات دانشگاه است.
بیانیه انجمن با یادآوری روزهای تلخ اخیر، میگوید بدنه دانشجویی حتی در اوج سوگواری نیز خاموش نخواهد ماند. انجمن از استادان، دانشجویان و گروههای علمی سراسر کشور دعوت کرده تا در حمایت از این مطالبه، به کارزار بپیوندند و از تصمیمی که «به انزوا و خاموشی دانشگاه» میانجامد جلوگیری کنند.
روایت دانشجویان دور از صندلیهای کلاس
دانشجویان دانشگاههای مختلف این روزها دغدغه مشترکی دارند؛ ماندن در دانشگاه. بهروز، دانشجوی جامعهشناسی، آموزش مجازی را عاملی میداند که مانع شکلگیری جمع دانشجویی میشود: «هرچه دانشجویان کمتر دور هم جمع شوند، ایدهها کمتر رد و بدل میشود و امکان التیام جمعی از بین میرود. دانشگاه نهادی است که بخش مهمی از جامعه جوان را در خود جای میدهد و دور نگهداشتن این جمع، بسیاری از کنشهای اجتماعی و فکری را متوقف میکند.»
او به عنوان یکی از امضاکنندگان کارزار، به تجربه آموزش آنلاین اشاره میکند: «در بسیاری از موارد کلاس مجازی، به حضور صوری دانشجویان در سامانهها محدود شده است. نبود ارتباط چشمی، قطع و وصل شدن اینترنت و از دست رفتن تمرکز، آموزش را به فرایندی بیاثر تبدیل کرده است.»
اکنون، در حالیکه پاسخ رسمی وزارت علوم هنوز اعلام نشده، موج حمایت از کارزار در میان دانشجویان به رشد خود ادامه میدهد. برای بسیاری از آنان، این مطالبه فراتر از یک اعتراض آموزشی است. بازگشت به دانشگاه به معنای بازگشت به زندگی جمعی و گفتوگو است.
جمشیدیها از آخرین فعالیتها روایت میکند: «کارزار تاکنون حدود ۲۶ هزار امضا جمعآوری کرده و همزمان تلاشهایی برای گفتوگو با وزارت علوم و رسانهای شدن موضوع انجام شده است. او ارزیابی کلی را مثبت میداند، اما نتیجه نهایی را منوط به پاسخ رسمی وزیر علوم یا معاونان او میداند. به گفته او، نامهای با دو رونوشت ارسال شده اما تاکنون واکنش رسمی دریافت نشده و پیگیریها ادامه دارد.»
صبا قاسمی، دانشجوی برنامهریزی اجتماعی و عضو شورای مرکزی انجمن علمی، حضور دانشجویان را نبض حیات دانشگاه میداند: «آموزش مجازی، دانشگاه را به نهادی بیمعنا تبدیل میکند. در چنین شرایطی، کلاسهای دانشگاه تفاوتی با دورههای آنلاین پراکندهای که در همهجا برگزار میشود ندارند.»
به گفته او، حتی دانشجویان خوابگاهی که با دشواری رفتوآمد و هزینه زندگی روبهرو هستند، در نظرسنجیهای دانشجویی ترجیح دادهاند آموزش حضوری را انتخاب کنند.
این موضوع از چشم جمشیدیها، نویسنده متن کارزار هم دور نمانده: «بسیاری از بچههای خوابگاه از نظر مالی در مضیقهاند. برخی مجبور شدهاند برای دسترسی به اینترنت، کتابخانه و تمرکز در امتحانات، با هزینه شخصی خوابگاه خصوصی بگیرند، در حالی که بسیاری دیگر حتی این امکان را ندارند و فقط با باز بودن دانشگاه میتوانند به امکانات آموزشی و رفاهی دسترسی داشته باشند.»
قاسمی به تأثیر مستقیم آموزش مجازی بر فعالیتهای دانشجویی اشاره میکند و میگوید: «بسیاری از برنامههای علمی، فرهنگی و میدانی در صورت مجازی شدن ترم آینده، عملاً قابل اجرا نخواهند بود.»
در این زمینه جمشیدیها بودن دانشجویان در دانشگاه را فراتر از مسائل آموزشی و اقتصادی میبیند: «جمع شدن میتواند گامی اولیه برای بهبود حال روحی دانشجویان باشد و امکان شنیدن صداها و تجربههای متفاوت را فراهم کند.»
این روزها در فضای مجازی، بعضی دانشجویان درباره تحریم امتحانات نظر دادهاند. جمشیدیها خط کارزار را از این تصمیمات جدا میداند: «در هر کنش اعتراضی، تاکتیکهای مختلفی وجود دارد، اما زمانی که تاکتیک بر هدف اصلی مقدم شود، خطر از دست رفتن سنجشگری وجود دارد. برخی تاکتیکها مثل تحریم امتحانات نتیجهای معکوس دارند و بهجای تقویت حضور دانشگاه، به تعطیلی یا آغاز نشدن ترم جدید منجر میشوند.»
از نگاه همه این دانشجویان، تعطیلی دانشگاه بیش از هرچیز به حذف فضای مطالبهگری مرتبط است. آنها معتقدند دانشگاه، بهطور تاریخی، محل طرح مطالبات بوده و خالی شدن آن از دانشجو، این کارکرد را تضعیف میکند.
حالا باید منتظر ماند و دید کارزار میتواند دانشجویان را به خواست خود برساند یا نه. جمشیدیها در پاسخ به اینکه اگر هدف کارزار محقق نشود چه برنامهای در نظر گرفته شده، میگوید: «در حال حاضر نشانهها مثبت است و برخی دانشگاهها، از جمله دانشگاه تهران، برنامهریزی ترم آینده را بهگونهای اعلام کردهاند که امکان حضوری شدن را فراهم میکند. با این حال، اگر تصمیم نهایی بر مجازی شدن باشد، پیگیریها با استناد به تعداد امضاها ادامه خواهد یافت؛ چراکه این کارزار نشان میدهد بخش قابل توجهی از دانشجویان خواهان آموزش حضوریاند. در صورت لزوم، تاکتیکهای دیگری مانند جلسات مستقیم با مسئولان دانشگاه یا وزارت علوم را پیش میگیریم.»
در مجموع، آنچه از حرکت جمعی دانشجویان برمیآید، شکلگیری یک مطالبه روشن و سراسری است: تضمین آموزش حضوری. مطالبهای که نهتنها بر کیفیت آموزش، بلکه بر حق حضور، زیست دانشجویی و حیات اجتماعی دانشگاه تأکید دارد. نویسنده کارزار هم کنشهای امروز دانشجویان را همگرا و در راستای یک هدف نهایی مشترک ارزیابی میکند.