برنامه ملی پیشگیری از خودکشی کلید خورد؛ آغاز پایلوت مداخلات تخصصی در تهران، کرمانشاه و ایلام
در حالی که سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی از راهاندازی طرحی ویژه برای کاهش خودکشی خبر داده است، آمارهای رسمی و تحلیلهای داخلی نشان میدهد وضعیت این پدیده در ایران همچنان نگرانکننده است. به گفته حسینی، تمرکز طرح جدید بر افرادی است که پیشتر اقدام به خودکشی کردهاند، اما موفق به کامل کردن آن نشدهاند؛ گروهی که بر اساس تحقیقات علمی و اجتماعی، بیشترین خطر تکرار اقدام خودکشی را دارد.
به گزارش آتیهآنلاین، تحقیقات نشان میدهد که در ایران نرخ مرگومیر ناشی از خودکشی طی سالهای اخیر با روند روبهرشدی همراه بوده است. طبق آمار رسمی، در سالهای اخیر بهطور میانگین حدود ۴ تا ۵ هزار نفر سالانه بر اثر خودکشی جان خود را از دست دادهاند و نرخ مرگ خودکشی حدود ۵٫۱ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت گزارش شده است.
در آمار دیگری آمده که گزارشهای غیررسمی حاکی از بیش از ۶,۰۰۰ مورد خودکشی منجر به مرگ در یک سال اخیر بوده است و بیش از ۱۲۰ هزار اقدام به خودکشی در سامانه وزارت بهداشت ثبت شده است.
این آمارها هرچند ممکن است به دلیل تفاوت منبع و ثبت داده متفاوت باشند، اما همگی نشاندهنده تناقض و نقص دادهها در زمینه آمار خودکشی در کشور هستند؛ مسألهای که کارشناسان پیشگیری از خودکشی نیز بارها به آن اشاره کردهاند.
چرا تمرکز روی افرادی با اقدام نافرجام اهمیت دارد؟
حسینی در گفتوگو با خبرنگار ایلنا تاکید کرد که تحقیقات بینالمللی نشان میدهد افرادی که قبلاً اقدام به خودکشی کردهاند اما موفق نشدهاند، خطر بسیار بالاتری برای تکرار خودکشی دارند. از این رو، طرح جدید سازمان بهزیستی به دنبال شناسایی این افراد و ارائه مداخلات حرفهای و حمایتی متمرکز برای جلوگیری از تکرار است.
این مداخلات شامل مشاوره روانشناختی، پیگیریهای پزشکی، خدمات حمایتی اجتماعی و برنامههای پیشگیری جدید است که در قالب برنامه «مداخله در بحران» از طریق اورژانس اجتماعی بهزیستی اجرایی میشود.
کارشناسان سلامت روان معتقدند که اورژانس اجتماعی زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که فرد در «اوج بحران» قرار دارد—لحظهای که آستانه تحمل کاهش یافته و فرد بیشتر به کمک حرفهای نیاز دارد.
اجرای پایلوت در تهران، کرمانشاه و ایلام
طرح پایلوت در مرحله نخست در سه استان تهران، کرمانشاه و ایلام اجرا شده است. هدف از این مرحله، شناسایی کسانی است که یک بار اقدام به خودکشی کردهاند اما در انجام آن موفق نبودهاند و به دنبال آن ارائه خدمات حمایتی تخصصی به آنها است.
این طرح تحت رهبری دکتر موسوی چلک و دکتر غفاری و با همکاری تیمهای تخصصی حوزه اورژانس اجتماعی و سلامت روان در حال اجراست. مسئولان بهزیستی امیدوارند با گسترش نتایج موفق این پایلوت به سراسر کشور اثرات مثبت آن در سطح ملی افزایش یابد.
آمار نشان از افزایش و پراکندگی دارد
بر اساس گزارشهای تحلیل دادههای داخلی، نرخ خودکشی در ایران طی دهه گذشته روند افزایشی داشته است. در سال ۲۰۲۳ بیش از ۶,۰۰۰ مورد خودکشی ثبت شده که نسبت به یک دهه قبل بیش از ۷۰٪ افزایش داشته است.
تحلیلها همچنین نشان میدهد نرخ خودکشی در استانهای غربی مانند ایلام و کهگیلویه و بویراحمد به نسبت بالاتر از میانگین کشوری است؛ موضوعی که با ضعف خدمات بهداشت روان و مشکلات اقتصادی و اجتماعی این مناطق ارتباط دارد.
کارشناسان همچنین هشدار دادهاند که آمار رسمی ممکن است پایینتر از واقعیت باشد، زیرا بسیاری از خودکشیها به دلایل فرهنگی، قانونی یا روشهای ثبت متفاوت، در آمارها به طور دقیق ثبت نمیشوند.
نیاز به دادههای دقیق و برنامههای ملی
گرچه ایران در مقایسه با میانگین جهانی نرخ خودکشی پایینتر گزارش میشود، کارشناسان معتقدند نبود دادههای شفاف و بهروزرسانی آمارها مانع تدوین سیاستهای مؤثر پیشگیری از خودکشی میشود.
به گفته معاونان سازمان بهزیستی، محیط خانواده و اجتماع نیز باید در برنامههای پیشگیری در نظر گرفته شود، چرا که خودکشی پدیدهای نیست که تنها از فرد نشأت گیرد، بلکه تابع عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز هست.
مداخلات هدفمند، گامی در مسیر پیشگیری
طرح شناسایی و حمایت از افرادی با سابقه اقدام نافرجام میتواند گامی مؤثر در کاهش خودکشی در ایران باشد؛ به ویژه اگر همراه با بهبود ساختار آمارگیری، ارائه خدمات روانشناختی گستردهتر و تعامل میان بخشهای بهداشت، آموزش و بهزیستی اجرا شود.
اگر این برنامه در سراسر کشور توسعه یابد و همراه با دادههای دقیقتر شود، میتواند نقشی مهم در کاهش آمار خودکشی در دهههای آتی ایفا کند و تجربه موفقی در سیاستگذاری پیشگیری از خودکشی در ایران ارائه دهد.