بحران جانشینی در مزارع ژاپن؛ فناوری عمر کشاورزان را طولانی کرده، اما آینده نامعلوم است
ماشینآلات مدرن به کشاورزان سالخورده ژاپنی امکان ادامه کار دادهاند، اما همزمان نیاز به حضور نسل جوان در مزرعه را کاهش داده و آینده بسیاری از مزارع خانوادگی را با پرسش روبهرو کردهاند.
تا اوایل ماه ژوئن، کشاورزان برنج، «سیایچی» و «سانائه یاماگوچی»، کاشت سالانه خود را به پایان رساندهاند؛ آیینی که هر بهار در بیشتر سالهای زندگی خود آن را تکرار کردهاند. به لطف ماشینآلات مدرن، آنها همچنان در اوایل دهه ۷۰ زندگی خود به کشاورزی ادامه میدهند.
با این حال، همان فناوریای که امکان ادامه کار این زوج را فراهم کرده، نیاز به حضور اعضای جوانتر خانواده در مزرعه را هم کاهش داده است؛ روندی که در سراسر ژاپن دیده میشود. در گذر زمان، این وضعیت ممکن است مزارعی مانند مزرعه آنها را بدون جانشین باقی بگذارد.
خانواده یاماگوچی در شهر یایتا در استان توچیگی زندگی و کار میکنند؛ شهری که حدود ۳۰ کیلومتری شرق مقصد گردشگری معروف نیکو قرار دارد. برخلاف همسایه مشهور خود، هویت یایتا بیشتر با کشاورزی و تولید صنعتی تعریف میشود تا گردشگری.
سیایچی میگوید: «برنج نماد کشاورزی ژاپن است. احساس میکنم وظیفه دارم آن را تولید کنم.»
در این مرحله از زندگی، برنج همچنین کمفشارترین محصولی است که او میتواند کشت کند.
او میگوید: «وقتی جوانتر بودم، نظام کشاورزی متنوعتری داشتم که شامل پیاز و دامداری هم میشد. حالا فقط روی برنج تمرکز میکنم. هنوز دام داریم، اما آنها متعلق به جامعه هستند و در کوهستان زندگی میکنند.»
شاید برخلاف انتظار، سیایچی هنوز فناوری را دلیلی برای نگرانی نمیداند، بلکه آن را مایه امید میبیند. او میگوید اگر شرایط مانند دهه ۱۹۹۰ ادامه داشت، کشاورزی کردن تا اوایل دهه ۷۰ زندگی تقریبا غیرممکن بود. به باور او، با ادامه پیشرفت فناوری، کار کشاورزی کارآمدتر و از نظر جسمی آسانتر خواهد شد.
زمانی که کشاورزی به نیروی کار همه اعضای توانمند خانواده نیاز داشت، روستاها پرجنبوجوشتر بودند. کودکان در کنار والدین خود کار میکردند و به دست گرفتن مدیریت مزرعه خانوادگی بیشتر از آنکه یک انتخاب باشد، یک انتظار محسوب میشد.
برای سیایچی، این انتظار بخشی از سرنوشت شخصی او بود.
او میگوید: «از کودکی به من القا شده بود که سرنوشت من این است که نقش رئیس خانواده را بر عهده بگیرم و مزرعه را اداره کنم. به دلیل جنگ، جایی برای جاهطلبیهای شخصی وجود نداشت.»
اما امروز ماشینآلات به مزارع اجازه میدهند با نیروی انسانی کمتر فعالیت کنند و همین موضوع به نسلهای جوانتر آزادی بیشتری داده است تا زندگی خود را در جاهای دیگری بسازند.
شاید به دلیل تجربه دوران کودکی خودش، سیایچی میگوید هیچگاه انتظار نداشته فرزندان یا نوههایش راه او را در کشاورزی ادامه دهند.
او میگوید: «اینکه آنها چه کاری میخواهند انجام دهند، به خودشان بستگی دارد. نمیخواهم کسی را برای انتخاب یک شغل خاص تحت فشار قرار دهم.»
ماشینآلات مدرن به بسیاری از کشاورزان امکان دادهاند بازنشستگی خود را به تاخیر بیندازند، اما این امکان فقط تا مدت مشخصی ادامه دارد.
در نوامبر ۲۰۲۵، سرشماری کشاورزی ژاپن لحظهای را ثبت کرد که این تاخیر سرانجام در برابر واقعیت پیری جمعیت کشاورزان قرار گرفت. بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، تعداد کشاورزان خوداشتغال ۲۴ درصد کاهش یافت؛ شدیدترین کاهش ثبتشده تاکنون.
این سرشماری همچنین نخستین کاهش میانگین سنی کشاورزان را از زمان آغاز ثبت دادههای قابل مقایسه در سال ۱۹۹۵ نشان داد. این کاهش نه به دلیل ورود کشاورزان جوانتر، بلکه به دلیل بازنشستگی کشاورزان مسنتر اتفاق افتاد. برای بسیاری، ماشینآلاتی که عمر کاری آنها را طولانی کرده بود، دیگر نمیتوانست واقعیتهای ناشی از افزایش سن را جبران کند.
با این حال، فناوری مدرن نیاز به کار فیزیکی را به طور کامل از بین نبرده است. نوه سیایچی و سانائه، «الینوری»، که دانشجوی دانشگاه و ژاپنی-آمریکایی است، بهطور منظم از توکیو به مزرعه میآید تا در کارهای سختی مانند کاشت و برداشت به پدربزرگ و مادربزرگش کمک کند.
آمدوشدهای او نشان میدهد که مکانیزه شدن چگونه نقش نسل جوان را در مزارع تغییر داده است. ماشینآلات مدرن نیاز به کار تماموقت اعضای خانواده در طول سال را کاهش دادهاند، اما نیاز به نیروی کمکی در هفتههای سخت تقویم کشاورزی همچنان باقی است.
برای الینوری، بازگشت به مزرعه فقط کمک کردن نیست. او میگوید: «من بزرگترین مرد خانواده هستم که امکان به ارث بردن مزرعه را دارم. احساس میکنم وظیفه دارم این مسئولیت را بر عهده بگیرم و میراث پدربزرگ و مادربزرگم را ادامه دهم.»
کشاورزانی که خویشاوندی برای کمک ندارند، اغلب کارگران موقت استخدام میکنند، اما برای الینوری، پیوند خانوادگی همچنان انگیزهای قدرتمند است.
او میگوید: «اگر کار اداری و پشتمیزی برایم جواب ندهد، به مزرعه میروم. از کشاورزی بیشتر از هر کار یا دوره کارآموزی دیگری که انجام دادهام، احساس رضایت میکنم. این کاری است که به کل جامعه سود میرساند.»
اینکه آیا به اندازه کافی جوانان چنین انتخابی خواهند کرد یا نه، پرسشی دیگر است.
تعداد کشاورزان ژاپن در ۲۰ سال گذشته بیش از نصف شده است. امروز نزدیک به ۷۰ درصد کشاورزان بالای ۶۵ سال سن دارند، در حالی که کمتر از یک نفر از هر هشت کشاورز زیر ۵۰ سال است.
برای بسیاری از مزارع خانوادگی، دیگر پرسش اصلی این نیست که چه زمانی فردی بازنشسته خواهد شد؛ بلکه این است که آیا کسی برای به دست گرفتن مسئولیت مزرعه وجود خواهد داشت یا نه.
دولت ژاپن امیدوار است فناوری بتواند به حل این مشکل کمک کند. دولت نخستوزیر «سانائه تاکایچی» کشاورزی خودکار و کنترلشده از نظر شرایط محیطی را به عنوان بخشی از راهبرد امنیت غذایی کشور ترویج میکند.
اما آیا این رویکرد میتواند کمبود برنج ژاپن را حل کند؟ در حال حاضر، مزارع سرپوشیده و داخلی بیشتر از محصولات اصلی مانند برنج، سبزیهای برگدار تولید میکنند.
با بازنشسته شدن کشاورزانی مانند خانواده یاماگوچی، چه کسی برنج کشور را تولید خواهد کرد؟
سیایچی قصد دارد در ۸۰ سالگی بازنشسته شود و معتقد است فناوری به او کمک خواهد کرد به این هدف برسد.
همسرش سانائه میگوید هنوز در حال کنار آمدن با معنای بازنشستگی است. وقتی از او پرسیده شد بیش از همه دلش برای چه چیزی تنگ خواهد شد، او از خود کار کشاورزی نام نبرد.
سانائه میگوید: «دلم برای دیدن کشاورزان همسایه که در کنار من کار میکنند تنگ خواهد شد. دلم برای عضوی از جامعه کشاورزی بودن تنگ خواهد شد.»
منبع: japantimes.co.jp