عاقبت دوچرخه در تهران؛ از وعده قدم زنی پولی تا دوچرخههایی که درانبار خاک میخورد
شهرداری تهران می گوید برای توسعه حمل ونقل پاک در شهر تهران در سامانه شهرزاد بخشی را به زودی رونمایی می کند که شهروندان در صورت استفاده از دوچرخه شخصی برای تردد های روزانه و پیادهروی برای استفاده از خدمات شهروندی اعتبار دریافت می کنند این درحالی است که دردوره مدیریت شهری توسعه دوچرخهسواری متوقف شد و تنها شرکت دوچرخههای اشتراکی دوچرخههای نارنجی خود را به انباری در جنوب تهران منتقل کرد .
در خیابانهای تهران، جایی که تا چند سال پیش خطوط زرد و قرمز مسیر دوچرخهسواری بخشی از بافت شهری بود، حالا فقط رد رنگ محو شده روی آسفالت باقی مانده است. دوچرخههای بیدود که روزی نماد حملونقل پاک پایتخت بودند، اکنون در ابناری درجنوب تهران خاک میخورند.
کارشناسان حوزه حمل و نقل در نشستی عوامل شکست توسعه دوچرخه های اشتراکی را بررسی کردند. نیما داداشزاده، دانشیار حملونقل شهری دانشگاه هادرزفیلد انگلستان و عضو کمیته اجرایی گروه مطالعات حملونقل دانشگاههای انگلستان، میگوید عوامل مؤثر بر استفاده از دوچرخههای اشتراکی را میتوان در سه دسته خلاصه کرد نخست متغیرهای دموگرافیک و جمعیتشناختی؛ جنسیت، سن، پیشینه ملیتی، درآمد، آموزش، وضعیت تأهل، تعداد فرزندان، محل زندگی (شهری یا حومه) و نوع شغل.او به عوامل فرهنگی و اجتماعی وهنجارهای اجتماعی،هم اشاره می کند و می گوید: نگرش خانوادهها به دوچرخهسواری و اینکه آیا به فرزندان خود اجازه استفاده از دوچرخه میدهند یا خیر. چالشها و موانع زیرساختی و قانونی مانند وجود مسیرهای ویژه دوچرخهسواری، ایستگاهها، پارکینگها، سیستم کرایهدهی و قوانین حمایتی سومین عاملی است که او در توسعه دوچرخه مؤثر می داند.
به گفته داداشزاده، تابوهای مذهبی در بسیاری از کشورهای مسلمان وجود دارد و محدود به ایران نیست. ترس از مزاحمتهای کلامی یا فیزیکی هم یکی از موانع مهم است.در یک بررسی، ۸۵ تا ۹۰ درصد پاسخدهندگان خانم در شهر اردبیل گفتهاند اگر قانون اجازه بدهد تمایل به استفاده از دوچرخه دارند، اما تنها ۶۰ درصد گفتهاند که در عمل میتوانند. این شکاف به فرهنگ دوچرخهسواری، تجربه از کودکی و اعتمادبهنفس فرد برمیگردد.
داداشزاده میگوید در بین زنان شرایط متفاوت است و برداشت آنها از خطر بیشتر متوجه مزاحمتهای اجتماعی است تا تصادفات. تحقیقات نشان داده که در نگرانی از تصادف، تفاوت چندانی بین زنان و مردان وجود ندارد، اما زنان احتمال بیشتری میدهند که با مزاحمت کلامی یا فیزیکی روبهرو شوند.
این استاد دانشگاه تأکید میکند که هزینه کرایه دوچرخه برخلاف تصور، عامل اصلی بازدارنده نیست. در مطالعهای روی ۶۵۰ نفر، ۶۰ درصد گفتند با وجود وجود دوچرخه اشتراکی در شهرشان، از آن استفاده نمیکنند. دلایل اصلی: ناآگاهی از وجود این خدمت، کمبود ایستگاه، عادت به خودرو، کمبود اعتمادبهنفس، محدودیتهای جسمی یا حرکتی و دشواری استفاده از اپلیکیشنها بهویژه در سالمندان.
در کشورهایی مثل انگلستان که ۲۰ تا ۲۵ درصد جمعیت بالای ۶۰ سال هستند، بسیاری فقط برای تماس یا پاسخ به تماس از تلفن همراه استفاده میکنند. داداشزاده هشدار میدهد که اگر سامانههای دوچرخهسواری پیچیدگی دیجیتال داشته باشند، بخش بزرگی از جامعه کنار گذاشته میشود.
از کسانی که از دوچرخههای اشتراکی استفاده میکنند پرسیده شده چه عواملی دفعات استفاده را بیشتر میکند. پاسخ ،وجود زیرساخت مناسب شامل مسیر ویژه، پارکینگ و ایستگاه،ایمنی جادهها ونزدیکی ایستگاه به مقصدبوده است.
کسانی که استفاده نمیکنند، معمولاً جادهها را ناایمن میدانند و ترجیح میدهند از خودرو استفاده کنند. پیشنهاد کارشناسانایجاد ایستگاهها در کنار بیمارستانها، مراکز خرید و دانشگاهها است.
به گفته داداشزاده، دسترسی به حملونقل عمومی نیز بر تصمیم به استفاده تأثیر دارد و هزینه، آخرین عامل در اولویتبندی است. او تأکید میکند که حتی بین تهران و شهرستانها نیز اولویتها متفاوت است و نمیتوان یک نسخه واحد را برای همه شهرها پیچید.
در همین نشست، یکی از مدیران شهری حوزه ترافیک از اضافه شدن بخشی به سامانه «شهرزاد» خبر داد که شهروندان میتوانند برای پیادهروی یا استفاده از دوچرخههای شخصی نیز اعتبار دریافت کنند. او از خرید اسکوتر و دوچرخه برقی خبر داد که قرار بود اواخر سال گذشته به خیابانهای تهران بیاید اما هنوز تحویل شهرداری نشده است.
همچنین یکی از مشکلات، اختلال در شبکه مسیریاب عنوان شد. خبر اضافه شدن این خدمت به سامانه شهرزاد با واکنش کارشناسان و مدیر تنها شرکت خصوصی فعال در این حوزه روبهرو شد. به اعتقاد آنها شهرداری نباید در اجرا وارد شود و باید صرفاً سیاستگذار باشد. داداشزاده نیز معتقد است حضور شهرداری یا باید با پذیرش کامل مسئولیت اجرایی باشد یا به بخش خصوصی واگذار شود، و حضور همزمان هر دو با آسیب همراه است.
در دوره ششم مدیریت شهری تهران، بسیاری از مسیرهای دوچرخه حذف و روند توسعه دوچرخههای اشتراکی متوقف شد. مسئولان شهری از موانع و مشکلات میگویند، اما کارشناسان و برخی اعضای شورای شهر دلیل اصلی را بیتوجهی و نبود اراده جدی میدانند.جعفر تشکری
هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران، میگوید:در سه سال گذشته در بودجههای سالانه خود منابعی را برای توسعه دوچرخهسواری بهعنوان حملونقل پاک در نظر گرفتهایم، اما هیچ اقدامی صورت نگرفته است. بارها تذکر دادهایم و در سال ۱۴۰۴ نیز این منابع را اختصاص داده ایم تا شهرداری به وظایف قانونی خود عمل کند
انتقادات به حذف مسیرها همچنان ادامه دارد. در حالی که شهرهای پیشرفته جهان زیرساختهای دوچرخه را گسترش میدهند، تهران در این سالها مسیر معکوس را پیموده است. با این حال شهرداری تلاش می کند در سال پایانی این دوره، دوچرخههای اشتراکی به خیابان های تهران برگرداند.حتی اگر هزینه خرید دوچرخه را از جیب بپردازد.درحالی که بارها اعلام کرده لود شهرداری دوچرخه داری نخواهد کرد.